فرارو کشورهای منطقه رفتارهای متفاوتی در قبال تهدیدهای آمریکا علیه جمهوری اسلامی و احتمال وقوع جنگ میان دو کشور از خود نشان می دهند.

به گزارش فرارو، با پررنگ تر شدن تهدیدهای مستقیم دونالد ترامپ علیه ایران و افزایش چشمگیر استقرار تجهیزات نظامی آمریکا در منطقه، ابتدا صفی از میانجی ها از خلیج فارس تا ترکیه و حتی شمال آفریقا شکل گرفت. برخی کشورهای هم مرز ایران یا آن هایی که میزبان پایگاه های آمریکایی هستند نیز به صراحت اعلام کردند اجازه استفاده از خاک و فضای هوایی خود برای حمله به ایران را نخواهند داد. با این حال، در کنار این مواضع بازدارنده، نشانه هایی از رویکردهای متناقض نیز دیده می شود.

تحلیلگران دلایل متعددی برای نگرانی کشورهای منطقه برمی شمارند؛ از جمله هراس از بی ثباتی امنیتی در خلیج فارس، ترس از واکنش نظامی ایران علیه خاک کشورهایی که میزبان پایگاه های آمریکایی هستند و فعال شدن متحدان غیردولتی ایران در حمایت از تهران. ایران نیز به صراحت اعلام کرده است در صورت هرگونه اقدام نظامی آمریکا، پایگاه ها و منافع این کشور در منطقه را هدف قرار خواهد داد.

با این حال، یک نگاه تحلیلی دیگر می پرسد آیا این احساس تهدید واقعاً کشورها را به سمت جلوگیری از جنگ سوق می دهد یا صرفاً باعث تلاش برای کاهش هزینه های آن می شود؟ پیش از این و همزمان با افزایش حضور نظامی آمریکا در منطقه، گزارش های تأییدنشده ای منتشر شد مبنی بر اینکه برخی کشورهای عربی صرفاً خواستار تقویت پوشش پدافندی و حمایت نظامی ایالات متحده در صورت پاسخ ایران هستند و مخالفت اصولی با اقدام نظامی آمریکا ندارند.

در همین چارچوب، وب سایت آمریکایی آکسیوس به نقل از چهار منبع ناشناس مدعی شد که عربستان موضع خود را تغییر داده و وزیر دفاع این کشور در سفر به واشنگتن گفته است: در این مرحله، اگر حمله رخ ندهد، تنها حکومت ایران تشویق خواهد شد. به ادعای این گزارش، عدم اجرای تهدیدات مکرر ترامپ می تواند به عنوان نشانه ای از ضعف تعبیر شود و به تهران اجازه دهد نفوذ خود را بدون پرداخت هزینه افزایش دهد.

در مقابل، برخی کشورها از جمله آذربایجان، عربستان و امارات به صورت رسمی اعلام کرده اند اجازه نخواهند داد از خاک یا فضای هوایی آن ها برای حمله به ایران استفاده شود. این کشورها در جریان جنگ 12 روزه نیز با اتهاماتی از این دست مواجه بودند و پرسش هایی مطرح شد مبنی بر اینکه آیا آمریکا برای استفاده از پایگاه های خود در این کشورها نیاز به کسب اجازه از میزبان دارد یا خیر. متخصصان نظامی علاوه بر پاسخ به این پرسش، می توانند این موضوع را نیز بررسی کنند که با توجه به گستردگی حضور نظامی آمریکا و وجود پایگاه هایی فراتر از حوزه خلیج فارس، آیا مخالفت کشورهای عربی عملاً مانعی جدی در مسیر عملیات احتمالی ایجاد می کند یا نه.

نکته مهم دیگر، چرایی این بازی دوگانه است. بخشی از گزارش آکسیوس به این مسئله اشاره دارد: از یک سو حمله آمریکا می تواند پیامدهای خطرناک و غیرقابل کنترل داشته باشد و از سوی دیگر عدم حمله به این معناست که ایران از بحران فعلی قوی تر بیرون می آید. به گفته یک مقام خلیج فارس، چرخش لحن عربستان احتمالاً ناشی از این ارزیابی است که ترامپ تصمیم خود را گرفته و ریاض نمی خواهد در موضع مخالفت علنی با واشنگتن قرار بگیرد؛ حتی اگر در ظاهر همچنان از دیپلماسی و احترام به حاکمیت ایران سخن بگوید. بامداد امروز یک مقام سعودی، ادعای آکسیوس را در گفتگویی با شرق الاوسط تکذیب کرد.

در این میان، ترکیه تاکنون نقش فعال تری نسبت به دیگر کشورهای منطقه ایفا کرده است. اگرچه حضور نظامی آمریکا و ناتو در ترکیه در مقایسه با کشورهای جنوب خلیج فارس محدودتر است، اما تحلیلگران معتقدند آنکارا نیز دلایل خاص خود را برای نگرانی دارد؛ از جمله احتمال فعال شدن برخی گروه های کردی در صورت تشدید بحران. افزون بر این، برخی تحلیل ها حاکی از آن است که اردوغان نسبت به سیاست های ترامپ نیز ملاحظاتی جدی دارد.

اخبار غیررسمی نشان می دهد در روزهای اخیر و پیش از سفر عراقچی به آنکارا و دیدار با اردوغان و همتای ترک خود، تلاش هایی برای برقراری تماس میان ایران و آمریکا صورت گرفته است. هر دو طرف نیز به وجود واسطه هایی برای این تماس ها اشاره کرده اند، هرچند تاکنون نشانه ای مبنی بر موفقیت این تلاش ها منتشر نشده است. رسانه آمریکایی آکسیوس امروز ادعا کرد که پیام هایی از طریق روسیه نیز میان ایران و آمریکا تبادل شده است.

تحلیل اینکه ترامپ تصمیم خود را گرفته، می تواند دلایل مختلفی داشته باشد؛ اما یکی از مهم ترین آن ها به گفته تحلیلگران، پیش شرط هایی است که آمریکا برای ایران مطرح کرده است؛ شروطی که به نظر می رسد با علم به عدم پذیرش آن از سوی تهران طرح شده اند. عراقچی نیز در سفر به آنکارا بار دیگر تأکید کرد که مسائل دفاعی ایران موضوع هیچ مذاکره ای نخواهد بود.

حسام الدین آشنا، استاد علوم سیاسی دانشگاه امام صادق، در این باره نوشت: در مورد صلح با لیبی و عراق هم شرایطی گذاشتند که می دانستند طرف مقابل نمی تواند بپذیرد، پس مذاکره معناداری هم شکل نگرفت. قبلاً با ایران این بازی را نکرده بودند، اما حالا فکر می کنند موقعیت فعلی کشور برای اجرای این سناریو مناسب است. شاید برای آن ها حمله اصل است و باقی بهانه.