فرارو ابوبکر الشماحی، تحلیلگر ارشد مسائل بین الملل شبکه الجزیره

به نقل از شبکه الجزیره، در ژوئن 2025، ایالات متحده با انجام حملات نظامی، برخی تأسیسات هسته ای ایران را هدف قرار داد؛ حملاتی که با وجود حساسیت و دامنه بالقوه اش، از سوی کاخ سفید به عنوان آغاز یک جنگ تمام عیار میان واشنگتن و تهران معرفی نشد. در همان مقطع، دونالد ترامپ، رییس جمهور آمریکا، تلاش کرد به سرعت بر این عملیات خط پایان بکشد و مانع از سرریز شدن آن به یک رویارویی گسترده تر شود. پیام او صریح و حساب شده بود: اکنون زمان صلح است.

با این حال، گذر زمان معادله را تغییر داده است. ترامپ اکنون با لحنی تندتر، ایران را به حملاتی حتی فراگیرتر تهدید می کند و برای تقویت اعتبار این تهدیدها، دستور جابه جایی گسترده تجهیزات نظامی آمریکا را صادر کرده است؛ از جمله می توان به اعزام یک ناو هواپیمابر به آب های نزدیک ایران اشاره کرد. او تأکید می کند که این فشار نظامی بخشی از راهبرد کلان وی برای واداشتن تهران به پذیرش یک توافق جدید است؛ توافقی که بنا بر گزارش ها شامل مطالباتی همچون توقف کامل برنامه هسته ای ایران، محدودسازی توان موشک های بالستیک و قطع حمایت از متحدان منطقه ای در سراسر خاورمیانه می شود.

این رویکرد، تجسم همان مکتب سیاست خارجی ترامپ است؛ الگویی مبتنی بر اتکای سنگین به تهدید، همراه با آمادگی برای اجرای اقدام نظامی محدود و حساب شده با این هدف که ارتش آمریکا در باتلاق یک جنگ تازه و طولانی مدت گرفتار نشود. در همین چارچوب، ترامپ تأکید می کند که الزاماً به دنبال تغییر نظام ایران نیست، اما آگاهانه از بستن کامل این گزینه نیز خودداری می کند.

او هم زمان، به طور فعال در حال ساختن تصویری از خود است که در توصیفی انتقادی می توان آن را نسخه ای از نظریه مرد دیوانه در سیاست خارجی دانست؛ مفهومی که گفته می شود نخستین بار در اواخر دهه 1960 و در دوران ریاست جمهوری ریچارد نیکسون مطرح شد. این نظریه بر این فرض استوار است که طرف مقابل باید همواره در تردید بماند که شما تا کجا حاضر به پیش روی هستید، حتی اگر این پیش روی در نگاه بیرونی غیرعقلانی یا غیرقابل پیش بینی جلوه کند.

ترور سردار قاسم سلیمانی توسط ایالات متحده در سال 2020، یکی از شاخص ترین مصادیق رفتار ترامپ بر مبنای این منطق در دوره نخست ریاست جمهوری اش بود. حذف ناگهانی یکی از مقام های ارشد دولتی یک کشور دیگر، خطر کشیده شدن مستقیم دو طرف به جنگ را به همراه داشت و با ارزیابی بسیاری از کارشناسان سیاست خارجی در تضاد بود. با این حال، ترامپ این اقدام را نمادی از بازدارندگی و نمایش قدرت تلقی می کرد و تصمیم خود را موجه و موفق دانست.

در دوره دوم ریاست جمهوری، ترامپ این سبک از سیاست خارجی را با شدت و صراحت بیشتری دنبال کرده است؛ رویکردی که شاخص ترین جلوه آن، ربایش نیکلاس مادورو، رییس جمهور ونزوئلا بود. این اقدام، اکنون به تهدیدهای تازه او علیه ایران وزن سیاسی و اعتبار عملی بیشتری بخشیده است.

این تاکتیک به طور هم زمان به دو گرایش متفاوت در اندیشه و حلقه اطراف ترامپ پاسخ می دهد: از یک سو، تمایل به فاصله گرفتن از نئومحافظه کارانی که آمریکا را به جنگ 2003 و اشغال پرهزینه و فاجعه بار عراق کشاندند؛ و از سوی دیگر، تلاش برای تضعیف هر بازیگر یا نیرویی در منطقه که به عنوان تهدیدی علیه منافع آمریکا یا اسراییل تلقی می شود.

در جوهره این رویکرد، ترامپ تلاش می کند با تکیه بر تهدید به زور و در مواردی اجرای حملات محدود، به دستاوردهای کوتاه مدتی دست یابد که توان و موقعیت دشمنان آمریکا را تضعیف کند، بی آنکه ایالات متحده را درگیر جنگ های طولانی مدت، پرهزینه و فرسایشی سازد. میزان موفقیت چنین راهبردی، در نهایت به بزرگی و دامنه اهداف آن بستگی دارد. هرگاه امتیازهای محدود و قابل قبول برای هر دو طرف هم آمریکا و هم طرف مقابل قابل تصور باشد، تهدیدهای ترامپ می تواند به نتایجی منتهی شود که از نگاه او، به سود واشنگتن تمام شود.

تهدید اخیر رییس جمهور آمریکا مبنی بر اینکه در صورت بازگشت نوری المالکی به مقام نخست وزیری عراق، واشنگتن دیگر هیچ کمکی به این کشور نخواهد کرد، نمونه ای روشن از همین رویکرد به شمار می رود. ترامپ ممکن است در حال اعمال فشار و تحمیل اراده خود بر بغداد باشد، اما این فشار نه از مسیر تهدید نظامی، بلکه بر پایه پیامدهای اقتصادی احتمالی بنا شده است؛ مسیری که احساس تعرض مستقیم به حاکمیت عراق را تا حدی کاهش می دهد و هم زمان، فضا را برای ظهور و حمایت از دیگر سیاستمدارانی که از نگاه آمریکا قابل قبول اند، باز می گذارد.

در سوریه، به نظر می رسد سیاست ایالات متحده بیش از هر چیز بر خروج تدریجی متمرکز شده است؛ چرا که ترامپ معتقد است در این کشور شریکی وجود دارد که می توان با او کار کرد. رویکرد واشنگتن در سوریه حول دو هدف اصلی شکل گرفته است: جلوگیری از احیای قدرت داعش و اطمینان از اینکه هیچ تهدیدی از خاک سوریه متوجه اسراییل نخواهد شد. در همین چارچوب، ترامپ تردیدی به خود راه نمی دهد که نیروهای دموکراتیک سوریه به رهبری کردها را به حال خود رها کند.

در مقابل، قدرت های عربی حوزه خلیج فارس به رهبری عربستان سعودی اعلام کرده اند که قادرند اعتبار و تضمین های لازم را برای دولت سوریه و شخص الشرع فراهم کنند. برای ترامپ، چنین وضعیتی فرصتی فراهم می آورد تا دست کم از یک بحران در منطقه ای که همواره آن را مستعد جنگ های بی پایان دانسته است، تا حد زیادی شانه خالی کند.

در لبنان و غزه، ترامپ تلاش کرده است با اتکا به تهدید استفاده از نیروی نظامی، به طور هم زمان به دو هدف دست یابد: پایان دادن به جنگ های تمام عیار و واداشتن نیروهای ضدآمریکایی و ضداسراییلی به پذیرش خلع سلاح. اهداف سیاستی او در این دو پرونده، در مقایسه با ایران، ماهیتی حداکثری ندارند، اما تحقق آن ها به مراتب پیچیده تر از امتیازهای نسبتاً محدودی است که از عراق مطالبه می شود.

در هر دو مورد لبنان و غزه، ایالات متحده پس از جنگ های ویرانگر اسراییل وارد صحنه شده و خود را در جایگاه میانجی صلح معرفی کرده است؛ آن هم در حالی که در هر دو درگیری، حمایت کامل و بی قیدوشرطی از اسراییل به عمل آورده است. با این حال، صلح پیشنهادی واشنگتن مشروط به خلع سلاح کامل حزب الله در لبنان و حماس در غزه است.

در جریان مذاکرات تدریجی در هر دو پرونده، آمریکا تلاش کرده است خود را به عنوان نیرویی بازدارنده در برابر اسراییل نشان دهد؛ بازیگری که مانع بازگشت به یک جنگ تمام عیار می شود. هم زمان اما به اسراییل اجازه داده است حملات محدود و پراکنده ای را ادامه دهد؛ حملاتی که پیوسته این پیام را منتقل می کند که اسراییل و آمریکا، در صورت برآورده نشدن مطالبات شان، تا چه اندازه آمادگی پیش روی دارند.

تجربه های پیشین ایران در مواجهه با ترامپ، همراه با برداشت تهران از تهدیدی که آن را ماهیتی وجودی می بخشد، می تواند مرزهای کارآمدی رویکرد سیاست خارجی او را به چالش بکشد. ترامپ اصرار دارد که هدفش دستیابی به یک توافق است، اما دولت ایران با ارسال نشانه هایی روشن نشان می دهد که به این ادعا باور ندارد؛ بی اعتمادی ای که از نگاه تهران، ریشه در آنچه حملات فریبکارانه ترامپ در جریان مذاکرات گذشته می داند و نیز آمادگی او برای ربایش رهبران خارجی به عنوان ابزاری برای نمایش قدرت آمریکا دارد.

به نظر می رسد ایران راه های خروج محدودی پیش روی خود می بیند و بر پایه تجربه های یک سال گذشته، امتیاز دادن را نه مسیری برای کاهش تنش، بلکه دعوتی به اعمال فشارهای بیشتر تلقی می کند.

در این شرایط، این پرسش اساسی مطرح می شود که آیا رویکرد مرد دیوانه در سیاست خارجی می تواند کارآمد باشد یا نه. در نهایت، راهبرد ترامپ در نمایش و اعمال قدرت نظامی آمریکا می تواند طرف مقابل را تا حدی به دادن امتیاز وادار کند؛ اما این اجبار تنها تا نقطه ای مؤثر است که آن طرف احساس نکند هدف حذف و نابودی قرار گرفته است.