بسیاری از مردم گمان می کنند برنامه ریزی برای فردا ویژگی منحصربه فرد گونه ی ماست، این که فقط ما انسان ها قادریم پیامدهای آینده را بسنجیم، ارضای آنی را به تعویق بیندازیم و با دوراندیشی انتزاعی عمل کنیم.

دلیلش اینست که بسیاری از ما گمان می کنیم توانایی های شناختیِ زیربنای این رفتارها، وابستگیِ تنگاتنگی با تکامل مغز انسان و سایر میمون های بزرگ دارند. بااین حال، در سال های اخیر، یک پرنده ی شگفت انگیز نادرست بودنِ این باور را ثابت کرده: کلاغ سیاه.

پژوهش های زیستی اکنون نشان می دهند این کلاغ سانان سیاهِ براق که بیشتر سوژه ی افسانه ها و فولکلور بوده اند، ظرفیت برنامه ریزی رویدادهای آینده را دارند که با انسان ها و دیگر نخستی سانان برابری می کند. این کشف ما را وادار می کند در برداشت خود از هوش پرندگان و همچنین معنای از پیش اندیشیدن بازاندیشی کنیم.

این کشف از یک مطالعه در سال 2017 بدست آمد که در نشریه ی Science منتشر شد و توسط پژوهشگرانی از دانشگاه لوند سوئد انجام شد. در مجموعه ای از آزمایش های کنترل شده، نویسندگان بررسی کردند آیا کلاغ های سیاه (Corvus corax) می توانند رویدادهایی را پیش بینی کنند که هم از دید پنهان هستند و هم ساعت ها با زمان حال فاصله دارند یا نه.

این طراحی امکان سنجش سطوحی از برنامه ریزی آینده را فراهم کرد که پیش تر گمان می رفت منحصر به انسان ها و میمون های بزرگ است. روند کار به این شکل بود:

نکته ی شگفت آور این بود که وقتی جعبه دوباره نزد کلاغ ها آورده شد، پژوهشگران مشاهده کردند کمابیش همه ی آن ها ابزار درست را انتخاب کردند و با موفقیت از آن برای گرفتن خوراکی خود استفاده کردند. این کار مستلزم این بود که کلاغ ها مدت ها پس از آن که پاداش در دسترس فوری نبود، کاربرد آینده ی ابزار را به ذهن بسپارند.

این رفتار را نباید با انبار کردن تصادفی یا ذخیره سازی غریزی ، مانند آنچه در سنجاب ها دیده می شود، اشتباه گرفت. اینجا پایِ پیش بینی هدفی بسیار مشخص در آینده در میان است که از زمان حالِ فوری جداست.

پس از آزمایش ابزار، پژوهشگران بررسی کردند آیا کلاغ ها می توانند از دید اجتماعی هم برنامه ریزی کنند یا نه. به شکل مشخص، آن ها ارزیابی کردند آیا کلاغ ها آینده نگری لازم برای نگه داشتن پاداش های خود به منظور معامله ی بعدی برای دریافت پاداش باارزش تر را دارند یا خیر.

پژوهشگران دریافتند برخی کلاغ ها، همان طور که ما ممکن است پولی را برای منفعتی در آینده کنار بگذاریم، ترجیح دادند ژتون خود را نگه دارند به جای آن که خوراکی کم ارزش تری را که بلافاصله پیشنهاد می شد مصرف کنند. آن ها حتی ارضای آنی را به تعویق انداختند (انتخاب منفعت آینده به جای پاداش فوری) با نرخی قابل مقایسه با میمون های بزرگ.

کلاغ ها در انتخاب ژتون به جای غذا در همان لحظه چنان انعطاف پذیری چشمگیری نشان دادند که در برخی شرایط، در وظایف مربوط به مبادله حتی از اورانگوتان ها، بونوبوها و شامپانزه ها هم بهتر عمل کردند.

برای ما، برنامه ریزی مفهومی است که توصیف آن ساده به نظر می رسد. اما از دید شناختی، تعریف آن در واقع بسیار دشوار است. همواره آن را در چارچوب تعیین هدف، به تعویق انداختن ارضاء یا ساخت بازنمایی های ذهنی انتزاعی از آینده بررسی می کنیم.

پژوهش درباره ی نخستی سانان، شالوده ی این مفاهیم مختلف را بنا نهاده است. در نتیجه، برنامه ریزی یا دوراندیشی از آن زمان یک ویژگی منحصربه فرد در تکامل نخستی سانان و انسان تلقی می شد. اما کلاغ سانانی مانند کلاغ های سیاه، و زاغ کبود مدتی است این تصور را به چالش کشیده اند.

برای نمونه، پژوهش های پیشین (از جمله مطالعه ای در سال 2007 درباره ی جیجاق های غربی که در Nature منتشر شد) نشان داده اند برخی پرندگان قادرند هم محل و هم زمان ذخیره سازی غذا را انتخاب کنند. این نیز نشانه ای از پیش بینی آینده است. آزمایش لوند این خط پژوهش را گسترش داد و نشان داد کلاغ های سیاه می توانند دوراندیشی را در حوزه هایی به کار ببرند که مزیت طبیعی خاصی در آن ندارند (ابزار و مبادله) که این ویژگی نشانه ی برنامه ریزی حوزه عمومی است.

یکی از جذاب ترین بحث های علمی که این پژوهش برانگیخته، مربوط به اینست که چگونه مغزهای متفاوت می توانند به راه حل های شناختی مشابه برسند. به بیان دیگر، با وجود این که انسان ها و کلاغ ها معماری عصبی یکسانی ندارند، در این آزمایش ها رفتارهای برنامه ریزی آن ها شبیه انسان است.

این ایده که دوراندیشی می تواند در غیاب نئوکورتکسِ لایه لایه هم امکان پذیر باشد، به راستی جذاب است؛ زیرا نشان می دهد تصمیم گیریِ پیچیده به ناچار به یک نوع خاص از مغز یا مسیر تکاملی مشخص وابسته نیست. چنان که پیداست برنامه ریزی می تواند از سامانه های عصبی متفاوتی پدید آید، به شرط آن که با چالش های بوم شناختی و اجتماعی مشابهی روبه رو باشند.

از سوی دیگر، برخی پژوهشگران استدلال می کنند آنچه برای ما شبیه برنامه ریزی به نظر می رسد، ممکن است در واقع با سازوکارهای یادگیری تداعی گر توضیح داده شود، یعنی حیوانات از راه تجربه یاد می گیرند رفتارها را با پیامدهای آینده پیوند دهند، نه این که به ناچار شبیه سازی ذهنی صریحی از آینده انجام دهند. بااین حال، حتی در این بحث نیز کلاغ های سیاه در مرکز توجه هستند، آن ها مورد آزمایشی مهمی برای نظریه های مربوط به سازوکارهای زیربنای رفتار پیچیده فراهم می کنند.

اگر کلاغ های سیاه می توانند در محیط های آزمایشگاهی رفتارهای برنامه ریزی نشان دهند، این موضوع برای درک شناخت انسانی چه معنایی دارد؟

نخست این که ما را وامی دارد مرز واقعی میان هوش انسانی و غیرانسانی را دوباره بررسی کنیم. انعطاف پذیریِ زمانی (توانایی عمل برپایه سناریوهای بالقوه ی آینده) عنصری کلیدی در زندگی روزمره ی ماست؛ از پس انداز برای بازنشستگی گرفته تا پیش بینی پیامدهای اجتماعی.

اگرچه سازوکارهای زیربنایی ممکن است میان مغز پرندگان و قشر مخ پستانداران متفاوت باشد، نتیجه ی رفتاری به شکل شگفت انگیزی همگراست. پژوهش های آینده این مرز را با بررسی موارد زیر بیش از پیش جابه جا خواهند کرد:

در نهایت، شاید مهم ترین درسی که از این حوزه ی پژوهشی می گیریم این نباشد که کلاغ های سیاه شبیه ما هستند، بلکه این باشد که توانایی پیش بینی فردا ممکن است بخش بنیادینی از خودِ هوش باشد.