جلیل بیات در عصر ایران نوشت: در روزهای اخیر، گزارش های متعددی درباره مخالفت کشورهای همسایه ایران با حمله آمریکا به جمهوری اسلامی منتشر شده است.

کشورهایی مانند عربستان سعودی و امارات متحده عربی صراحتاً اعلام کرده اند که اجازه استفاده از حریم هوایی خود برای اقدام علیه ایران را نخواهند داد.

در حالی که بسیاری از تحلیل ها، به ویژه در رسانه های غربی، تهدید موشکی ایران را عامل اصلی این مخالفت ها می دانند، به نظر می رسد می توان برای موضع گیری همسایگان ایران یک دلیل مشترک راهبردی و در کنار آن، دلایلی مختص به هر کشور برشمرد.

پیش فرض کلیدی این تحلیل، غیرقابل پیش بینی بودن ابعاد، دامنه و پیامدهای هرگونه جنگ احتمالی میان ایران و آمریکا از نگاه همسایگان ایران است.

به بیان دیگر، هیچ یک از همسایگان ایران (و شاید حتی خود طرفین درگیری) اطمینان ندارند جنگی که به سادگی ممکن است آغاز شود، چگونه، با چه گستردگی و با چه نتایجی به پایان خواهد رسید. با درنظرگرفتن این پیش فرض، می توان عوامل زیر را در مخالفت این کشورها با جنگ بررسی کرد.

تهدید ایران برای هدف گیری پایگاه های آمریکا در منطقه بر موضع کشورهای عربی خلیج فارس بی تأثیر نبوده است؛ اما نگرانی عمده تر، تداوم بی ثباتی و ناامنی در منطقه است که می تواند جریان صادرات نفت و کالا، ورود سرمایه گذاری و روند توسعه اقتصادی این کشورها را با اختلال جدی مواجه کند. با این حال، عوامل فوق در محاسبات منطقه ای بیشتر جنبه کوتاه مدت و تاکتیکی دارند. به نظر می رسد عامل استراتژیک و بلندمدت تر، مسئله اسراییل باشد.

بدون تردید، جمهوری اسلامی در حال حاضر تنها بازیگر اصلی منطقه است که در مقابل اسراییل موضعی اصولی و تقابل جویانه دارد. از سوی دیگر کشورهای منطقه با توجه به غیرقابل پیش بینی بودن نتایج حمله آمریکا به جمهوری اسلامی، این احتمال را در نظر می گیرند که در پی آن، نظام سیاسی کنونی ایران سقوط کند. در این سناریو، بسیار محتمل است که نظامی سکولار و ملی گرا جایگزین شود که روابط دوستانه ای با اسراییل برقرار خواهد کرد.

در این شرایط، موازنه قدرت در منطقه دگرگون خواهد شد. اکثر کشورهای عربی و حتی ترکیه، خود را میان دو لبه قیچی اسراییل و یک ایران دوست اسراییل خواهند یافت. در چنین وضعیتی، اسراییل قادر خواهد بود فشارهای بیشتری برای پذیرش خواسته های خود بر کشورهای عربی وارد آورد.

اگرچه کشورهای عربی خلیج فارس زیر چتر امنیتی امریکا قرار دارند و حتی برخی همچون قطر به عنوان متحد خارج از ناتو آمریکا اعلام شده اند، اما تجربیات گذشته نشان می دهد پیوند آمریکا و اسراییل بسیار عمیق تر از هرگونه روابط آمریکا با این کشورهاست.

این موضوع حتی در مورد ترکیه که خود عضو ناتو است نیز صدق می کند. در حال حاضر اعضای ناتو (درباره مسئله گرینلند) با هم اختلاف دارند و کایا کالاس، نماینده عالی سیاست خارجی اتحادیه اروپا با اشاره به اختلافات امریکا و اروپا گفته است که تغییرات در روابط بین اروپا و ایالات متحده ساختاری است، نه موقتی.

او تاکید کرده است: مسلماً بزرگترین تغییر در جهت گیری اساسی در آن سوی اقیانوس اطلس در حال وقوع است. تجدید نظری که روابط فراآتلانتیکی را از پایه و اساس متزلزل کرده است.

حتی دیروز برخی رسانه ها از قول وزیر خارجه مجارستان نقل کردند که بسیاری از کشورهای اتحادیه اروپا، ایالات متحده را به عنوان تهدیدی برای اتحادیه اروپا می بینند و وزرای امور خارجه آن ها آشکارا در این مورد در نشستی در بروکسل صحبت کردند. در این شرایط مشخص نیست در صورت حمله اسراییل به ترکیه، آیا ماده پنج سازمان ناتو (اصل دفاع جمعی) فعال خواهد شد یا خیر؟

البته درباره ترکیه نیز همچون اعراب عوامل کوتاه مدت و تاکتیکی برای ابراز مخالفت با حمله آمریکا علیه جمهوری اسلامی وجود دارد. ترکیه این احتمال را می دهد که تشدید درگیری ممکن است باعث گسیل سیلی از مهاجران به سوی مرزهای این کشور شود. از آن مهم تر بحث ناامنی و بی ثباتی ناشی از جنگ و احتمال فعال شدن نیروهای تجزیه طلب کُرد در ترکیه است.

این موضوع حتی درباره پاکستان نیز صدق می کند، چرا که ممکن است نیروهای تجزیه طلب در بلوچستان پاکستان نیز با بی ثباتی و ناامنی در ایران فعال شوند.

البته برای پاکستان علاوه بر موضوع اسراییل یک عامل مهم دیگر نیز وجود دارد و آن مسئله هند است. پاکستان به خوبی آگاه است که تغییر نظام سیاسی در ایران و روی کار آمدن یک دولت ملی گرا و سکولار به معنای قطع حمایت استراتژیک تهران از موضع اسلام آباد در مقابل دهلی نو خواهد بود.

بنابراین در تبیین دلایل مخالفت کشورهای همسایه ایران با حمله آمریکا، باید مجموعه ای از عوامل کوتاه مدت (اقتصادی و امنیتی) و بلندمدت (ژئوپلیتیکی و راهبردی) را به صورت همزمان در نظر گرفت.

در حالی که ترس از تهدید موشکی یا بی ثباتی اقتصادی، نگرانی های ملموس امروز هستند، به نظر می رسد هراس از بازطراحی نقشه قدرت منطقه به نفع بی چون و چرای اسراییل در صورت سقوط جمهوری اسلامی، عمیق ترین و استراتژیک ترین دلیل برای این مخالفت باشد.