نظم بین الملل در حال گذار است و در این گذار پرتلاطم، جغرافیا بار دیگر با قدرتی بی سابقه به صحنه تعیین سرنوشت ها بازگشته است. آنگونه که گزارش های تحلیلی مراکز مطالعاتی پیشرو مانند شورای روابط خارجی (CFR) و مؤسسه مطالعات امنیت بین الملل استکهلم (SIPRI) نشان می دهد، ایران دیگر صرفاً یک بازیگر در خاورمیانه نیست، بلکه به یک ساختار ژئوپلیتیکی حیاتی در قلب اوراسیا تبدیل شده است. این گزاره که نخستین بار در تحلیل های راهبردی بنیاد کارنگی برجسته شد، اکنون در کانون توجه محافل سیاست گذاری غرب و شرق قرار دارد. ایران در نقطه تلاقی سه محور راهبردی قرار گرفته است: دسترسی روسیه به آب های گرم، امنیت انرژی و ارتباطات زمینی چین، و تلاش آمریکا برای مهار هر دوی آنها. این موقعیت بی بدیل، ثبات یا بی ثباتی ایران را به عاملی تعیین کننده در توازن قدرت در مقیاسی جهانی تبدیل کرده است.

به گزارش خبرآنلاین، چه آنکه جنگ اوکراین و تشدید بی سابقه تحریم های غرب، جغرافیای ایران را برای روسیه از یک فرصت به یک ضرورت حیاتی تبدیل کرده است. کریدور حمل ونقل بین المللی شمال-جنوب (INSTC) که از طریق ایران، روسیه را به بنادر اقیانوس هند متصل می کند، اکنون شاهراه گریز مسکو از محاصره لجستیکی و اقتصادی غرب محسوب می شود. گزارش رویترز حجم کالای ترانزیتی از این مسیر در شش ماه گذشته خبر داد. این تنها یک رقم اقتصادی نیست؛ یک دستاورد استراتژیک است. ایران به روسیه اجازه می دهد تا بر محدودیت های جغرافیایی خود در دریای بالتیک و دریای سیاه فائق آید و به بازاری عظیم و مستقل از غرب دسترسی یابد.

پیامد این امر، تغییر کیفیت روابط تهران-مسکو از یک همکاری موقعیتی به یک شراکت راهبردی عمیق اً وابسته به جغرافیا است. این اتحاد نانوشته، اهرم فشار غرب علیه هر دو کشور را تضعیف می کند چرا که ایران به عمق جنوبی روسیه تبدیل شده و ثبات آن برای کرملین به اندازه ثابت مناطق تحت نفوذ سنتی اش در شرق اروپا اهمیت یافته است. این وابستگی متقابل، هرگونه طرح غرب برای بی ثبات سازی داخلی ایران را به یک تهدید مستقیم علیه امنیت ملی روسیه بدل می کند.

از سوی دیگر ابتکار کمربند و جاده چین با یک نقصان استراتژیک بزرگ روبروست: وابستگی شدید به مسیرهای دریایی که در تنگه های حیاتی مانند مالاکا و هرمز مستعد کنترل توسط نیروی دریایی آمریکاست. ایران با موقعیت زمینی خود، پادزهر این آسیب پذیری است. گزارش تحلیلی مؤسسه بروکینگز تأکید کرد که سرمایه گذاری چین در زیرساخت های ایرانی، به ویژه در بنادر چابهار و بندر امام، تنها یک قرارداد تجاری نیست، بلکه یک بیمه راهبردی برای تضمین جریان کالا و انرژی در روز مباداست. اثر اقتصادی این محور، هدایت بخشی از عظیم ترین پروژه زیرساختی جهان به خاک ایران و تبدیل آن به یک شاهراه تجاری غیرقابل انسداد توسط ناوگان های غربی است. این امر به معنای همسو شدن منافع امنیت ملی چین با ثبات و حاکمیت ایران است. پکن نمی تواند اجازه دهد کشوری که شاهراه زمینی آن به اروپا و خاورمیانه است، دچار بی ثباتی یا تغییر رژیم به سمتی همسو با غرب شود.

از سویی، همکاری ایران با روسیه و چین فراتر از پروژه های زیرساختی است؛ این همکاری در حال آزمایش عملی نهادها و مکانیسم های موازی در مقابل نظام غرب محور است. استفاده از سیستم پرداخت بین المللی اسپ اف اس روسیه، گسترش مبادلات با یوان و روبل، و ایجاد مکانیسم های بیمه ای و مالی مشترک، همگی نمونه هایی از این آزمون هستند. فایننشال تایمز به نقل از منابع آگاه گزارش داد که سهم مبادلات غیردلاری ایران با شرکای اصلی خود از 15٪ در سال 2021 به بیش از 45٪ در سال جاری رسیده است.

اثر این محور، ایجاد یک اکوسیستم اقتصادی مقاوم است که هرچند از نظر مقیاس و نقدشوندگی با نظام دلاری قابل مقایسه نیست، اما می تواند ضربه تحریم ها را بگیرد و بقای اقتصادی را تضمین کند. اما موفقیت نسبی این مدل، الهام بخش دیگر کشورهای تحت تحریم یا ناراضی از هژمونی دلار خواهد بود و این امر به تدریج از انحصار ابزارهای فشار اقتصادی غرب می کاهد.

اما ایالات متحده در دو دهه گذشته یک راهبرد تقریباً یکپارچه برای مهار ایران از طریق تحریم های فلج کننده، انزوای دیپلماتیک و اجماع منطقه ای دنبال کرده است. ظهور ایران به عنوان حلقه اوراسیایی، این راهبرد را با یک معمای استراتژیک جدید مواجه کرده است: هرگونه فشار بیش از حد بر ایران، نه تنها باعث نزدیکی بیشتر آن به روسیه و چین می شود، بلکه به طور غیرمستقیم به تقویت پروژه چندقطبی سازی مورد نظر مسکو و پکن یاری می رساند. اثر این محور، ایجاد یک سه گانه استراتژیک در قلب اوراسیاست که مهار هر یک از اعضا، مستلزم درگیری همزمان با هر سه و پذیرش هزینه های نجومی است. این امر اجماع غرب را خدشه دار کرده و شکاف هایی میان متحدان اروپایی و آمریکا ایجاد می کند که برخی تمایلی به درگیری تمام عیار با این سه گانه ندارند.

در مجموع، از منظر نهادی، نظم لیبرال بین الملل تحت رهبری آمریکا مبتنی بر نهادهایی مانند سازمان ملل، صندوق بین مللی پول و سازمان تجارت جهانی است. نقش ایران به عنوان حلقه اوراسیایی، این نهادها را با چالش مواجه می سازد، زیرا همکاری سه جانبه تهران-مسکو-پکن در حال ایجاد یا تقویت نهادهای موازی است این نهادهای جایگزین، قواعد و هنجارهای متفاوتی را ترویج می کنند که اغلب مبتنی بر حاکمیت مطلق و عدم مداخله است.

از سوی دیگر جایگاه ایران در نظم جهانی از حالت کنش پذیر به وضعیت کنش گرای ساختاری تغییر یافته است. ایران دیگر تنها موضوع سیاست نیست؛ خود به عاملی تعیین کننده در شکل دهی به معماری امنیتی و اقتصادی اوراسیا تبدیل شده است. این تحول، راهبرد چنددهه غرب برای مهار ایران را با یک بن بست ژئوپلیتیکی روبرو کرده است. نادیده گرفتن این نقش ساختاری جدید ایران، نه تنها ثبات خاورمیانه که موازنه قدرت در اوراسیا و در نتیجه امنیت جهانی را با خطرات غیرقابل محاسبه ای مواجه خواهد کرد. کشورهای منطقه خلیج فارس نیز ناگزیرند محاسبات استراتژیک خود را با این واقعیت نوین تطبیق دهند.