تاریخ سیاسی و نظامی قرن بیستم مملو از تناقضات آشکار است، اما شاید هیچ یک به اندازه پرونده هسته ای سوئد شگفت انگیز نباشد. کشوری که امروزه در صحنه بین الملل به عنوان نماد صلح طلبی، بی طرفی اخلاقی و پیشگام در خلع سلاح جهانی شناخته می شود، در سال های پس از جنگ جهانی دوم یکی از پیشرفته ترین و جدی ترین برنامه های تسلیحات هسته ای در جهان را دنبال می کرد.

به گزارش عصرایران، داستان جاه طلبی اتمی استکهلم، روایتی پیچیده از تلاقی دکترین بی طرفی مسلح ، ترس از اتحاد جماهیر شوروی و نبرد پنهان میان مهندسان نظامی و سیاستمداران ایدئالیست است.

برخلاف بسیاری از کشورها که برنامه هسته ای خود را مخفیانه پیش می بردند، بحث بر سر بمب اتمی سوئد برای دو دهه در بالاترین سطوح سیاسی و رسانه ای این کشور جریان داشت و تا آستانه ساخت و آزمایش سلاح نیز پیش رفت.

ریشه های این جاه طلبی هسته ای به شوک ناشی از بمباران هیروشیما و ناکازاکی و آغاز جنگ سرد بازمی گردد. سوئد که توانسته بود با سیاست بی طرفی از مهلکه جنگ جهانی دوم جان سالم به در ببرد، ناگهان خود را در همسایگی غولی به نام اتحاد جماهیر شوروی یافت که به سلاح اتمی مجهز شده بود.

فرماندهان ارتش سوئد و استراتژیست های دفاعی سوئدی در اواخر دهه 1940 به این نتیجه رسیدند که دکترین سنتی بی طرفی این کشور بدون پشتوانه قدرت بازدارنده اتمی، در جنگ های آینده بی معنی خواهد بود. در واقع این بی طرفی نیازمند دندان های تیز است تا هر متجاوزی را از هزینه سنگین حمله پشیمان کند. بر همین اساس، موسسه تحقیقات دفاع ملی سوئد (FOA) در سال 1945 مأموریت یافت تا پتانسیل ساخت سلاح هسته ای را بررسی کند. نتیجه روشن بود: سوئد دانش فنی، زیرساخت صنعتی و منابع طبیعی لازم برای ساخت بمب را در اختیار دارد.

کلید اصلی برنامه هسته ای سوئد در بخش زمین شناسی این کشور بود. سوئد دارای ذخایر عظیم اورانیوم با عیار پایین در شیل های نفتی (Alum Shale) منطقه رانستاد بود. استراتژی سوئد که به خط سوئدی (The Swedish Line) شهرت یافت، بر مبنای استقلال کامل از قدرت های خارجی بنا شده بود. در حالی که اکثر کشورهای غربی برای برنامه هسته ای خود به اورانیوم غنی شده آمریکا وابسته می شدند، سوئد تصمیم گرفت راه سخت را انتخاب کند: استفاده از اورانیوم طبیعی داخلی و راکتورهای آب سنگین.

این انتخاب فنی دو مزیت داشت: اول اینکه سوئد را از وابستگی به سوخت آمریکا و در نتیجه کنترل های سیاسی واشنگتن رها می کرد و دوم اینکه راکتورهای آب سنگین بهترین گزینه برای تولید پلوتونیوم با گرید تسلیحاتی به عنوان محصول جانبی تولید برق بودند.

در سال 1954، نخستین راکتور تحقیقاتی سوئد با نام R1 در دل صخره های زیرزمینی در مرکز استکهلم (در محوطه موسسه سلطنتی فناوری KTH) آغاز به کار کرد. این راکتور نه تنها گامی بزرگ در تحقیقات فیزیک نوترونی بود، بلکه به عنوان بستری برای آموزش کادری از دانشمندان هسته ای نخبه عمل کرد.

پروژه بعدی، راکتور آگستا (R3) در حومه استکهلم بود که به عنوان یک نیروگاه دومنظوره طراحی شده بود: تولید گرما برای سیستم گرمایش منطقه ای و تولید برق، در حالی که در قلب آن پلوتونیوم لازم برای بمب ها تولید می شد. در واقع شهروندان سوئدی با گرمایی خانه هایشان را گرم می کردند که پسماند آن قرار بود امنیت ملی شان را تضمین کند.

اما بزرگ ترین و جنجالی ترین بخش برنامه اتمی سوئد، پروژه رآکتور مارویکن (R4) بود. این تاسیسات عظیم که ساخت آن در دهه 1960 آغاز شد، قرار بود حلقه نهایی در زنجیره تولید بمب باشد.

مارویکن یک رآکتور آب سنگین جوشان بود که به گونه ای طراحی شده بود تا بتواند سالانه مقدار قابل توجهی پلوتونیوم با کیفیت بالا تولید کند. طراحی این رآکتور به شدت پیچیده و منحصر به فرد بود و مهندسان سوئدی سعی داشتند بدون کمک خارجی آن را عملیاتی کنند. با این حال، هزینه های ساخت آن به شدت افزایش یافت و چالش های ایمنی و فنی متعددی در مسیر تکمیل آن پدیدار شد که نهایتاً باعث شد این راکتور هرگز روشن نشود و بعدها به یک نیروگاه با سوخت نفتی تبدیل شود.

دکترین نظامی سوئد برای استفاده از بمب اتمی چیزی متفاوت از بازدارندگی استراتژیک ابرقدرت ها بود. سوئد به دنبال ساخت موشک های قاره پیما برای هدف قرار دادن مسکو یا لنینگراد نبود. ارتش سوئد قصد داشت زرادخانه ای شامل حدود 100 کلاهک هسته ای تاکتیکی کوچک تولید کند تا در صورت تهاجم شوروی از طریق دریای بالتیک، علیه بنادر، پایگاه های دریایی و تمرکز نیروهای دشمن در سواحل استفاده شود. در واقع، نیروی هوایی سوئد تمرینات منظمی را برای تاکتیک های بمباران اتمی (بدون کلاهک واقعی) انجام می داد.

با ورود به دهه 1960، اجماع داخلی در مورد برنامه هسته ای شروع به از بین رفتن کرد. در حالی که نظامیان و جناح محافظه کار همچنان بر لزوم بازدارندگی هسته ای اصرار داشتند، درون حزب حاکم سوسیال دموکرات شکاف عمیقی ایجاد شده بود. اتحادیه زنان سوسیال دموکرات به رهبری اینگا تورشون، جبهه ای قدرتمند علیه برنامه نظامی تشکیل داد و استدلال کرد که سلاح هسته ای با ارزش های اخلاقی و بین المللی سوئد در تضاد است.

همزمان، ایالات متحده آمریکا که نگران اشاعه تسلیحات هسته ای بود، فشار دیپلماتیک خود را افزایش داد. واشنگتن از یک سو تضمین های امنیتی غیررسمی به استکهلم داد که در صورت حمله شوروی از سوئد دفاع خواهد کرد و از سوی دیگر فناوری راکتورهای آب سبک و اورانیوم غنی شده ارزان قیمت را برای تولید برق پیشنهاد داد. پذیرش این فناوری به معنای وابستگی به سوخت آمریکا و پذیرش بازرسی های بین المللی بود که عملاً مسیر نظامی را مسدود می کرد.

هزینه های سرسام آور برنامه هسته ای نیز عامل تعیین کننده دیگری بود. توسعه جنگنده های پیشرفته و سیستم های دفاعی متعارف بخش بزرگی از بودجه دفاعی را می بلعید و ارتش سوئد ناچار شد بین نیروی هوایی مدرن و متعارف و بمب اتمی یکی را انتخاب کند. ژنرال ها نهایتاً به این نتیجه رسیدند که سلاح هسته ای ممکن است به جای بازدارندگی، سوئد را به هدفی برای حمله پیش دستانه اتمی شوروی تبدیل کند، در حالی که یک ارتش متعارف قدرتمند می تواند هزینه تهاجم خارجی را افزایش دهد.

اتفاق اصلی در سال 1968 رخ داد، زمانی که سوئد معاهده منع گسترش سلاح های هسته ای (NPT) را امضا کرد. اولوف پالمه، که بعدها نخست وزیر شد و خود زمانی در جوانی از طرفداران بررسی گزینه هسته ای بود، به یکی از منادیان اصلی خلع سلاح در جهان تبدیل شد. با این حال، کنار گذاشتن برنامه هسته ای یک شبه اتفاق نیفتاد. حتی پس از امضای NPT، تحقیقات حفاظتی و نظری تا اوایل دهه 1970 تحت عنوان تحقیقات دفاعی ادامه داشت تا دانش فنی سوئد حفظ شود.

برخی گزارش ها حاکی از آن است که سوئد تا سال 1965 تمام قطعات و نقشه های لازم برای مونتاژ یک بمب اتمی را در اختیار داشت و تنها منتظر دستور سیاسی برای سرهم بندی نهایی و آزمایش آن بود. فاصله سوئد با تبدیل شدن به یک قدرت اتمی چند ماه بود.

سرانجام در سال 1972، پارلمان سوئد رسماً هرگونه برنامه برای تولید تسلیحات هسته ای را متوقف کرد و فعالیت های موسسه تحقیقات دفاعی صرفاً به حفاظت در برابر حملات اتمی (NBC) محدود شد. تاسیسات عظیمی که برای تولید پلوتونیوم ساخته شده بود، یا برچیده شد و یا تغییر کاربری داد. سوئد به جای بمب، به یکی از بزرگترین تولیدکنندگان برق هسته ای سرانه در جهان تبدیل شد و برنامه انرژی صلح آمیز خود را با استفاده از راکتورهای آب سبک وارداتی توسعه داد.

پرونده هسته ای سوئد نمونه ای منحصر به فرد در تاریخ شد. کشوری که از نظر تکنولوژیک کاملاً توانمند بود و انگیزه های امنیتی قوی برای ساخت بمب داشت، اما از طریق ترکیبی از بحث های دموکراتیک داخلی، فشارهای اقتصادی، تغییر دکترین استراتژیک و دیپلماسی بین المللی، داوطلبانه از داشتن بمب اتمی عقب نشست.

این تجربه نشان داد تصمیم برای هسته ای شدن تنها یک مسأله فنی نیست، بلکه تابعی پیچیده از هویت ملی، محاسبات هزینه-فایده و پویایی های سیاسی است.