رافائل گروسی مدیرکل آژانس بین المللی انرژی اتمی در تازه ترین اظهارات خود ضمن تکرار ادعاهای پیشین، ادعایی جدید و البته مهمی را مطرح کرده و مدعی شده است که در صورت تداوم شرایط موجود در ارتباط ایران و آژانس، ناچار خواهد بود عدم پایبندی تهران به معاهده NPT را اعلام کند . گروسی در حاشیه مجمع جهانی اقتصاد در داووس سوییس با بیان اینکه احتیاط دیپلماتیک به خرج می دهد، تاکید کرد: ایران به عنوان عضو پیمان منع گسترش تسلیحات هسته ای (ان پی تی) باید به تعهداتش عمل کند. این وضعیت نمی تواند به همین منوال و برای مدت زیادی ادامه یابد و من متاسفانه مجبور خواهم شد فقدان پایبندی آن ها (تهران) را اعلام کنم.

به گزارش ایرنا، این اظهارنظر مدیرکل آژانس بین المللی انرژی هسته ای از سوی مقامات ایران با واکنش روبرو شد؛ محمد اسلامی رییس سازمان انرژی اتمی ایران درباره این مواضع گروسی گفت: ما به ایشان نامه نوشتیم و آژانس باید موضع خودش را در خصوص تجاوز به تاسیسات هسته ای مشخص کند و دستورالعمل بازدید از سایت های مورد حمله واقع شده باید مشخص شود. وقتی حمله نظامی می شود و مخاطرات محیط زیست دارد باید این تعریف شود و دستورالعملی طراحی شود.

اسماعیل بقایی سخنگوی وزارت امور خارجه ایران هم در واکنش به اظهارات مدیرکل آژانس بین المللی انرژی اتمی با طرح این پرسش که اینکه امکان دسترسی به مراکز آسیب دیده ما فراهم نیست مقصر ایران است؟ یا طرف هایی که حقوق بین اللملی را نقض کرده و در تعرض به مراکز هسته ای ایران چنین جنایتی مرتکب شدند؟ گفت: این سوال را باید آقای گروسی پاسخ دهد که آیا در رابطه با بازرسی از مراکز آسیب دیده شیوه نامه مشخصی وجود دارد؟ اتفاقا باید ممنون ایران باشند که با مسئولت پذیری تلاش کرد چنین شیوه نامه ای را تدوین کنند. ما این کار را انجام دادیم و تفاهم نامه ای در قاهره انجام شد و باید پرسید که چه طرفی باعث شد این تفاهم به نتیجه نرسد؟ آقای گروسی باید طرف هایی که مسبب این شرایط هستند را مخاطب قرار دهد و تکرار گزاره ها نمی تواند نتیجه بخش باشد.

به نظر می رسد همزمان با افزایش تهدیدات و ادعاهای آمریکا علیه جمهوری اسلامی ایران، فشارهای سیاسی مدیرکل آژانس به تهران هم در حال افزایش است. به منظور بررسی دلایل، تبعات و چشم انداز روابط ایران با این نهاد بین المللی با حسن بهشتی پور کارشناس مسائل هسته ای و تحلیلگر روابط بین الملل به گفت وگو پرداختیم.

کارشناس مسائل هسته ای درباره تهدید مدیرکل آژانس بین المللی انرژی اتمی مبنی بر اینکه در صورت تداوم شرایط موجود میان ایران و آژانس، مجبور خواهد بود که عدم پایبندی ایران به NPT را اعلام کند، معتقد است: این موضوع کاملاً جدی و در واقع بیان دقیق دیدگاه اصلی ایشان است. منظور آقای گروسی این است که انتظار دارد ایران اجازه دهد آژانس از سایت هایی که مورد حمله آمریکا و اسراییل قرار گرفته اند بازدید به عمل آورد. در مقابل، منطق ایران روشن است؛ ایران اعلام می کند که طبق معاهده ان پی تی و همچنین توافق پادمان هسته ای، پیش بینی نشده است که به سایتی که در حال فعالیت بوده و مورد حمله قرار گرفته، بازرسی صورت گیرد. اولاً آژانس این حمله را محکوم نکرده است و ثانیاً هیچ گونه ترتیبات اجرایی برای بازدید از سایتی که در حال فعالیت بوده و به آن حمله شده، ارائه نشده است. آژانس تاکنون برای بازرسی چنین تأسیساتی پیشنهادی نداشته و اساساً سابقه ای در این زمینه وجود ندارد، چرا که تاکنون چنین اقدامی خلاف قواعد بین المللی از سوی هیچ طرفی انجام نشده است.

بهشتی پور ادامه داد: گروسی به عنوان مدیرکل آژانس انتظار دارد ایران طبق ان پی تی اجازه بازدید آژانس از این مراکز را بدهد و در طرف مقابل، ایران قرار دارد که بر استقلال و منطق حقوقی خود تأکید دارد؛ بدین معنا که آژانس باید برای این گونه سایت ها ترتیبات اجرایی مشخصی پیش بینی کند. ضمن آنکه در وهله نخست نیز می بایست این اقدام را محکوم می کرد که چنین نکرد. خود آقای گروسی شاید نتواند این اقدام را محکوم کند اما شورای حکام می بایست آن را محکوم می کرد که متأسفانه چنین اقدامی نیز صورت نگرفت.

تحلیلگر مسائل بین المللی درباره دلایل عدم تدوین دستورالعمل بازرسی از تاسیسات آسیب دیده ایران از سوی آژانس گفت: این موضوع، موردی خاص و تخصصی با جنبه حقوقی است و نیازمند یک چارچوب حقوقی مشخص است تا ترتیبات اجرایی آن تدوین و مورد توافق ایران و آژانس قرار گیرد. از سوی دیگر، این موضوع دارای جنبه فنی نیز است؛ به این معنا که اجرای آن باید ایمن باشد، امنیت برقرار شود و ناامنی برای محیطی که قرار است مورد بازرسی قرار گیرد ایجاد نکند. بنابراین، هم از نظر فنی و هم از نظر حقوقی، موضوع کاملاً تخصصی است و نیازمند مذاکرات فشرده می باشد.

بهشتی پور با اشاره به اینکه نمی دانم در حال حاضر چرا این دستورالعمل تدوین نمی شود، تاکید کرد: این اقدام بسیار ضروری و مهم است و باید انجام شود اما اینکه چرا انجام نمی شود، واقعاً اطلاعی ندارم. شاید مناسب باشد که این سؤال از نمایندگان ایران در دفتر وین مطرح شود؛ ممکن است آنان از استدلالی که آژانس در این زمینه ارائه می دهد مطلع باشند. برای بنده واقعاً مشخص نیست که چرا این اقدام بسیار مهم و ضروری، انجام نمی شود.

وی در پاسخ به این پرسش که آیا این تعلل می تواند سیاسی تحلیل شود؛ گفت: قطعاً بخشی از این مسئله سیاسی است. وقتی موضوعی تعریف می شود، به این معناست که مدیرکل آژانس باید فعالیت های خود را در چارچوب اساسنامه آژانس و پادمان هسته ای، که همان ترتیبات اجرایی ان پی تی است، تنظیم کند. این فعالیت ها دارای بخش حقوقی و بخش فنی هستند و نباید از این چارچوب خارج شوند. زمانی که این فعالیت ها از این چارچوب خارج می شود، ماهیت سیاسی پیدا می کند؛ برای مثال، زمانی که گفته می شود ایران باید این سایت ها را نشان دهد، در حالی که آقای گروسی به خوبی می داند چرا ایران چنین اقدامی انجام نمی دهد. دلایل حقوقی و فنی ایران کاملاً متقن است و هر عقل سلیمی می پذیرد که باید برای چنین شرایطی ترتیبات مشخصی تدوین شود. نمی توان بدون دستورالعمل و چارچوب مشخص از چنین سایت هایی بازدید کرد، در حالی که گفته شود ما کار خود را بلد هستیم .

این کارشناس مسائل بین الملل تصریح کرد: در واقع، این وضعیت را می توان نوعی بهانه جویی دانست که می تواند ماهیت سیاسی داشته باشد. به طور قطع می توان گفت که این موضوع فنی و حقوقی نیست و با احتمال بسیار زیاد، نوعی بازی سیاسی و در جهت افزایش فشار بر ایران است.

بهشتی پور درباره چشم انداز اعلام احتمالی عدم پایبندی ایران به ان پی تی از سوی مدیرکل آژانس گفت: امیدوارم به این مرحله نرسیم اما اگر اعلام شود که ایران به ان پی تی پایبند نیست، به این معناست که چارچوب عدم اشاعه سلاح های هسته ای در مورد ایران در حال سوق پیدا کردن به این ادعاست که ایران در حال انجام اقدامی خلاف تعهدات خود است. زمانی که گفته می شود کشوری پایبند نیست، به این معناست که آن کشور عملی را انجام می دهد که برخلاف پیمانی است که آن را امضا کرده است. این موضوع، اولاً نوعی تحریک علیه طرف ایرانی محسوب می شود، ثانیاً به نوعی مشروعیت زدایی از فعالیت های هسته ای ایران منجر می شود و ثالثاً فضاسازی جدیدی ایجاد می کند تا اقداماتی مجدد علیه ایران انجام شود یا در صورت انجام چنین اقداماتی، برای آن توجیه ارائه گردد. یکی از این توجیه ها می تواند این باشد که ایران از سوی آژانس بین المللی انرژی اتمی به عدم پایبندی به معاهده ان پی تی متهم شده یا گفته شود که اساساً این معاهده را اجرا نمی کند و به آن پایبند نیست.

وی با تاکید بر اینکه این روند موجب سنگین تر شدن پرونده سازی علیه ایران می شود و از منظر بین المللی، مشروعیت فعالیت های ایران را تضعیف می کند، تصریح کرد: عامل سوم نیز آن است که بهانه ای به دست آمریکا، انگلیس و دیگر کشورها می دهد تا فشارهای بیشتری علیه ایران اعمال کنند یا حتی دست به اقدامات نظامی بزنند.

تحلیلگر مسائل بین الملل درباره مهمترین اقدام و رویکرد دستگاه دیپلماسی برای کاستن از تنش موجود با آژانس هم گفت: واقعیت این است که مسیری که در حال طی شدن است، به زیان ایران تمام می شود. بارها و بارها عرض کرده ام که باید مشکلات خود را از طریق آژانس و با خود آژانس حل وفصل کنیم. با این حال، عده ای در داخل ایران معتقدند که آژانس ماهیتی سیاسی دارد و تحت فشار آمریکا، انگلیس و فرانسه عمل می کند و بنابراین باید ابتدا مشکلات خود را با این کشورها حل کنیم تا مسائل مربوط به آژانس نیز به طور خودکار حل شود. از نگاه این گروه، تا زمانی که با آمریکا، انگلیس، فرانسه، آلمان و دیگران مشکل داریم، اساساً حل مشکلات با آژانس ممکن نیست.

بهشتی پور با تاکید بر اینکه بنده معتقدم این تحلیل نادرست است و این رویکرد، رویکرد اشتباهی به شمار می رود، گفت: رویکرد صحیح آن است که به طور مستقل برای حل مشکلات خود با آژانس اقدام و این موضوع را به صورت فعال پیگیری کنیم. اینکه بنشینیم و بگوییم آژانس هنوز آیین نامه یا بخش نامه ای صادر نکرده است و بنابراین ما نیز دست روی دست بگذاریم، در نهایت به زیان ایران تمام می شود، نه به زیان طرف مقابل.

وی تصریح کرد: اگر معتقدیم که نباید بهانه به دست آمریکا، اسراییل، انگلیس، فرانسه، آلمان و دیگران بدهیم، باید فعالانه وارد عمل شویم و پیگیری کنیم. نمایندگی ایران در آژانس باید فعال تر عمل کند و از ظرفیت های دیپلماتیک، از جمله در میان کشورهای عضو جنبش عدم تعهد یا با همکاری چین و روسیه، استفاده شود تا آژانس به طور جدی وارد این فرآیند شود. انتظار کشیدن برای صدور آیین نامه یا دستورالعمل از سوی آژانس، به نظر بنده رویکردی است که وضعیت را به مراتب بدتر خواهد کرد و روابط ایران با آژانس را بیش از پیش تضعیف می کند.

تحلیلگر مسائل بین الملل افزود: معتقدم باید به سمت بهبود روابط ایران با آژانس حرکت کنیم و راهکارهایی برای افزایش همکاری بیابیم تا بهانه را از دست طرف آمریکایی بگیریم. این دو رویکرد کاملاً متفاوت اند و تبعات کاملاً متفاوتی نیز دارند. رویکرد دوم، یعنی رویکردی که بنده پیشنهاد می کنم، این امکان را فراهم می کند که ایران بتواند با آژانس به توافق برسد؛ همان گونه که پیش تر نیز دو یا سه بار چنین توافق هایی حاصل شده و این امر کاملاً شدنی است.