عابد اکبری، استاد روابط بین الملل در یادداشتی در روزنامه ایران نوشت: در میانه هیاهوی رسانه ای و گمانه زنی های مداوم درباره احتمال وقوع یک درگیری نظامی گسترده علیه ایران، آنچه در اتاق های وضعیت و محافل تصمیم گیری کلان استراتژیک می گذرد، فاصله ای معنادار با تیترهای هیجانی دارد.

اگر صحنه را از منظر منطق سرد و محاسبه گر قدرت بنگریم، روشن می شود که مانع اصلی در برابر هرگونه اقدام نظامی مستقیم در کوتاه مدت، نه صرفاً موازنه تسلیحاتی متعارف بلکه عنصری پیچیده تر و تعیین کننده تر است: هزینه های غیرقابل محاسبه ناشی از ابهام .

دولت ها و قدرت های بزرگ برخلاف لفاظی های تند سیاسی ذاتاً بازیگرانی محتاط اند. آنها تنها زمانی به گزینه نظامی متوسل می شوند که بتوانند با ضریب اطمینان بالایی، واکنش های طرف مقابل، مسیر تشدید بحران و نقطه پایان درگیری را پیش بینی کنند. معمای امنیتی ایران دقیقاً در همین نقطه شکل می گیرد؛ جایی که الگوی رفتاری تهران در قالب های کلاسیک مدیریت بحران نمی گنجد و همین پیش بینی ناپذیری، به مؤثرترین سپر بازدارنده آن تبدیل شده است.

چالش بنیادین برای طراحان نظامی غربی و برخی بازیگران منطقه ای این است که ایران از یک دکترین خطی و قابل مدل سازی پیروی نمی کند. در این چهارچوب، پاسخ به یک حمله محدود الزاماً به واکنشی متقارن یا صرفاً دفاعی ختم نمی شود.

در محاسبات فعلی، طرف مقابل با یک جعبه سیاه در فرآیند تصمیم گیری تهران مواجه است؛ جعبه ای که در آن، طیفی از گزینه ها ــ از خویشتنداری تاکتیکی تا گسترش افقی درگیری ــ به طور همزمان وجود دارد.

این ابهام باعث می شود هیچ تضمینی وجود نداشته باشد که یک حمله محدود، در همان سطح باقی بماند. ایران می تواند با اتکا به شبکه نفوذ منطقه ای و ابزارهای نامتقارن، دامنه تنش را به جغرافیایی فراتر از میدان نبرد اولیه منتقل کرده و منافع حیاتی طرف مقابل را در نقاطی آسیب پذیرتر هدف قرار دهد.

ناتوانی در مدل سازی دقیق نردبان تنش سبب شده است که هر سناریوی حمله به قماری پرریسک تبدیل شود؛ قماری که در آن، آغازگر درگیری لزوماً کنترل کننده مسیر و پایان آن نخواهد بود. در جهان به هم پیوسته امروز که اقتصاد جهانی و امنیت انرژی به پاشنه آشیل قدرت های بزرگ بدل شده، این ریسک ابعاد پیچیده تری می یابد. نگرانی از واکنش های خلاقانه و غیرمتعارف ایران؛ واکنش هایی که می تواند جریان انرژی، امنیت آبراه های بین المللی یا ثبات بازارهای جهانی را تحت تأثیر قرار دهد، هزینه جنگ را از محدوده قابل پذیرش خارج می کند.

هنگامی که یک بازیگر دولتی نتواند اطمینان داشته باشد درگیری صرفاً به اهداف نظامی محدود می ماند و احتمال دهد که قواعد بازی دگرگون شود، منطق استراتژیک حکم می کند که گزینه نظامی کنار گذاشته شود. از این منظر، وضعیت کنونی را نباید نشانه صلح پایدار تلقی کرد. آنچه مانع جنگ شده، نوعی موازنه مبتنی بر ترس و ابهام است؛ وضعیتی که در آن، طرف مقابل از ورود به تونلی تاریک با انتهایی نامعلوم پرهیز می کند و به جای رویارویی مستقیم به ابزارهای فشار سیاسی، اقتصادی و دیپلماتیک بسنده می کند.

تا زمانی که این ابهام در نحوه، زمان و شدت پاسخگویی ایران حفظ شود، احتمال بروز یک جنگ تمام عیار در کوتاه مدت، قربانی محاسبات عقلانی هزینه- فایده خواهد شد.