یک مقبره مربوط به تمدن زاپوتک (Zapotec) 1400 ساله در وضعیت فوق العاده در ایالت اوآخاکای مکزیک جنوبی کشف شده است. به گفته کلودیا شین بام، رییس جمهور مکزیک، کیفیت تزیینات، حفظ فوق العاده آن و داده های تازه ای که درباره آیین های زاپوتک، سلسله مراتب اجتماعی و پرستش نیاکان ارائه می دهد، این مقبره را مهم ترین کشف باستان شناسی دهه گذشته در مکزیک کرده است.

باستان شناسان بنیاد ملی مردم شناسی و تاریخ (INAH) این مقبره را در شهرداری سان پابلو هیتزو در مرکز اوآخاکا کشف کردند، زمانی که پیگیر گزارشی ناشناس درباره غارت آثار باستانی در سال 2025 بودند. این مقبره کنده کاری ها، نقاشی ها و دیوارنگاره هایی دارد که نقش هایی را نشان می دهند که نماد مرگ و قدرت در فرهنگ زاپوتک هستند.

بالای ورودی مقبره یک نقش برجسته بزرگ از جغد دیده می شود که نماد شب، قدرت و مرگ است. منقار قلاب شکلِ بالای آن روی چهره ی یک فرمانده زاپوتک با رنگ قرمز کشیده شده که دندان هایش را در حالتی خشمناک نشان می دهد. باستان شناسان بر این باورند که این چهره ممکن است متعلق به یکی از نیاکانی باشد که این مقبره به او اختصاص داده شده است. ورودی مقبره با دو ستون بزرگ احاطه شده که هر کدام شامل تصویری از یک زن و مرد می شود که کلاه خود بر سر دارند و اشیایی در هر دو دستشان حمل می کنند و احتمالاً نگهبانان مقبره هستند.

درون مقبره، پیش اتاقی وجود دارد که به اتاق دفن راه دارد. بالای تیر درگاه، یک نقش برجسته از سنگ های مختلف با نام های تقویمی حکاکی شده است. یک جفت ستون بزرگ دیگر با نقش نگهبانان درست در دو طرف درگاه قرار دارند. دیوارهای اتاق دفن با دیوارنگاره ای رنگارنگ پوشیده شدند که گروهی از مردم را نشان می دهد که کیسه های صمغ کوپال (رزین درختی که به عنوان بخور استفاده می شود) را به سمت ورودی می برند. این دیوارنگاره با رنگ های اخری (خاک سرخ)، سفید، سبز، قرمز و آبی نقاشی شده است.

یک تیم بین رشته ای از INAH اوآخاکا در حال حاضر مشغول حفظ و مطالعه این مکان است. یکی از فوری ترین چالش ها، تثبیت نقاشی های دیواری است که ریشه ها، حشرات و تغییرات ناگهانی دما و رطوبت آن ها را تهدید می کنند.

هم زمان، محققان در حال انجام تحلیل های سرامیکی، نگاره شناسی و کتیبه شناسی و همچنین مطالعات مردم شناسی فیزیکی روی بقایای انسانی هستند. هدف این تحقیقات، درک عمیق تر آیین ها، نمادها و روش های دفن مرتبط با این مقبره نخبه زاپوتک است.