جواد لگزیان در مطلبی در عصرایران نوشت: استیون کینزر نویسنده و روزنامه نگار صاحب نظر آمریکایی که پیش از این کتاب همه مردان شاه را نیز خلق کرده است در کتاب برادران: جان فاستر دالس، آلن دالس، و جنگ جهانی پنهان آن ها با ظرافتی بی نظیر و نثری پرشور گزارش لحظه به لحظه دوران کودکی تا اوج جان فاستر دالس وزیر خارجه آمریکا در زمان ریاست جمهوری آیزنهاور و همچنین برادرش آلن دالس، دیرپاترین رییس سیا، را بازگو می کند تا خوانندگان راهی پیدا کنند به درک آنچه دالس ها کردند و چرایی آن، و البته درک این مسئله که چرا ایالات متحده در جهت مصالح خود در امور کشورهای سراسر گیتی دخالت می کند و از آمریکای لاتین تا آسیا حکومت هایی حرف شنو را بر سر کار می آورد تا به اصطلاح رفاه و پیشرفت آمریکایی به ارمغان آورند، حال آنکه واقعیت جز این است.

داستان برادران دالس، یعنی فاستر عبوس و گوشه گیر و آلن سرزنده و برون گرا، که پارادایم جنگ سرد را متبلور ساختند از نگاه کینزر داستان آمریکاست: عزم آن ها به قدرت نمایی همان سائقه ای بود که مهاجرنشینان را از این سو تا آن سوی دشت ها و کوه ها کشاند، سرزمین های باارزشی را از مکزیک جدا کردند، مقاومت بومیان آمریکا را در هم شکستند و ایالات متحده را به جنگ هایی از آمریکای مرکزی تا سیبری کشاندند.

و البته به عقیده کینزر، این سائقه همچنان قوی است. مادام که آمریکایی ها این باور را دارند که کشورشان در هر نقطه از کرهٔ زمین منافع حیاتی دارد، کسانی آنان را رهبری خواهند کرد که همین باور را دارند.

به روایت کینزر: زندگی دو برادر به شکل بی همتایی با نقش هایی همخوانی داشت که بازی می کردند. آن ها از خانوادهٔ استثنایی شان این باور را گرفته بودند که دست سرنوشت نقش جهانی ویژه ای برای ایالات متحده رقم زده است.

آن ها همچنین غرقه در کالوینیسم تبشیری بودند که جهان را میدان نبرد ابدیِ نیروهای خیر و شر می پندارد. و بالاخره، هر دو برادر دهه ها در خدمت منافع جهانی ثروتمندترین شرکت های آمریکایی بودند و دیدگاه جهانی وال استریت را کاملاً در خود جذب کرده بودند.

فاستر و آلن دیدگاه خصمانه بی رحمانه ای نسبت به جهان داشتند. آن ها جهان را عرصهٔ ستیز بین دو امپراتوری قدرتمند می دیدند، که یکی سرانجام باید دیگری را نابود کند. این پارادایم رفته رفته پس از جنگ جهانی دوم مقبولیت یافت و تا زمان عروج فاستر و آلن به قدرت به اجماع ملی نزدیک شد.

در این مسیر است که به گفته کینزر، فاستر و آلن ایالات متحده را به همکاری و شراکت با دیکتاتورها در بخش هایی از جهان سوق دادند، و در برخی کشورها برای جایگزینی دولت های دموکرات با استبدادی، دخالت کردند. با این حال، خود را شهسواران افسانه ای آزادی می دانستند.

با برخی معیارها، این خلط منطقی از آن ها موجوداتی ریاکار می ساخت. اما آن ها این تناقض را با به کارگیری تعریفی ویژه از آزادی توجیه می کردند که کمتر رابطه ای با حقوق مدنی یا رفاه اجتماعی داشت.

نگاه آن ها به آزادی بیش از هر چیز اقتصادی بود: کشوری آزاد بود که رهبرانش به اقتصاد خصوصی احترام می گذاشتند و از ورود شرکت های آمریکایی استقبال می کردند.

گزارش لحظه به لحظه اقدامات برادران آمریکایی در ایران، گواتمالا، اندونزی، ویتنام ، کنگو و کوبا را که مطابق با جهان بینی و آیین نامهٔ عملیاتی دالس ها بود می توان در کتاب برادران: جان فاستر دالس، آلن دالس، و جنگ جهانی پنهان آن ها خواند و بسیار آموخت.

در فرازی تأمل برانگیز از کتاب، کینزر به سراغ عملیات دالس ها در تهران می رود و در ابتدا از دکتر محمد مصدق می گوید: مصدق با مشاهدهٔ این حقیقت بزرگ شد که خارجی ها کشور درمانده اش را غارت می کنند. در آغاز قرن بیستم نفت در ایران کشف شد، اما مقامات انگلیسی با دادن رشوه به شاهِ آلت ِ دست، مظفرالدین شاه، وی را به واگذاری یک طرفهٔ امتیاز آن راضی کردند. اقیانوس نفتی که در زیرِ زمین ایران قرار داشت از آنِِ شرکت نفت انگلیس ـ ایران شد که عمدتاً در مالکیت دولت بریتانیا بود.

به عقیدهٔ دالس، ایرانیان تحصیل کردهٔ نسل مصدق نگاهی تلخ و اندوه بار به زندگی داشتند. آن ها با دو گزینه روبه رو بودند: یا به تسلیم حقارت بار خود در مقابل قدرت خارجی و اجازهٔ ادامهٔ غارت منابع ادامه دهند، یا برای بازیافتن اعتمادبه نفس و احقاق حقوق ملی و در اختیار گرفتن منابع و ثروت هایش که بی شک بسیار چالش برانگیز بود اقدام و برنامه ریزی کنند. مصدق راه دوم را برگزید.

به باور کینزر با توجه به دیدگاه مصدق، برخورد او با دالس ها اجتناب ناپذیر بود: مخالفت مصدق با دادن امتیاز به غرب از وی رهبری ساخت که برادران دالس بنا به غریزه شان به او بی اعتماد بودند، و بی اعتمادی تبدیل به دشمنی شد. و بعد هم که صنعت نفت کشور را ملی کرد این دشمنی تشدید شد. مصدق تجسم کابوس های آنان بود: عوام فریبِ پوپولیستی که با نفی نحوهٔ رایج گردش امور جهان، توده ها را برمی انگیزد.

کینزر تصریح می کند: موضع گیری های مصدق او را تبدیل به نخستین هیولایی کرد که برادران دالس کمر به نابودی اش بستند و برکناری وی ازجمله مهم ترین اولویت های آن ها در 1332 بود. آن ها در سال های حضور در شرکت سالیوان اند کرامول (یک شرکت حقوقی و مالی چندملیتی که کمک به تقویت تسلیحات آلمان نازی و مشارکت در کودتای گواتمالا در سال 1954 را در کارنامه دارد) که مخزن عظیمی از قدرت بود، کینهٔ عمیقی به وی پیدا کرده بودند و پس از رسیدن به قدرت، دست به کار برخورد عملی با وی شدند.

از سوی دیگر در اندیشهٔ کینزر، محمد مصدق که در جهانی کاملاً به دور از آسیب های جنگ سرد و حتی دورتر از الزامات کسب وکار جهانی سیر می کرد، هرگز درنیافت که دشمنان بسیار قدرتمندی در ایالات متحده دارد. وی متحیر بود که چرا ترومن از آرمان وی حمایت نکرد، و زمانی که آیزنهاور انتخاب شد، به تغییر سیاست آمریکا امید پیدا کرد.

نخستین پاسخ نیز تشویق کننده بود. مصدق در 23 ژانویه 1953 پیامی برای آیزنهاور فرستاد و از رییس جمهور جدید خواست که به ایرانیان کمک کند که حق طبیعی و اولیهٔ خود را باز پس گیرند، و آیزنهاور نیز وعده داد که نظرات وی را با دقت و توجه همدلانه بررسی کند.

در این شرایط بنا بر تحلیل کینزر، برای برادران دالس که در نظر داشتند یک پیروزی استراتژیک در جایی به دست آورند، ایران هدفی وسوسه انگیز بود و البته انگلیسی ها نیز علاقه و اشتیاق مبرمی به کمک کردن به دالس ها داشتند. در ادامه، کینزر با تیزهوشی خاطرنشان می کند که در پشت همهٔ این ها واقعیت فراگیر جنگ سرد قرار داشت.

به روایت کینزر، برادران دالس در اولین گام رییس جمهور را راضی و با خود همراه کردند: آیزنهاور با این باور به کاخ سفید آمده بود که ایران امروز در همان جایی ایستاده است که همین چند سال پیش چین ایستاده بود ، و این که ایالات متحده باید به طرح یا برنامه ای بیندیشد که اجازه دهد جریان نفت به سوی غرب ادامه یابد. برادران دالس با قالب بندی نفرتشان در ترس های ناشی از جنگ سرد، حمایت آیزنهاور را برای انجام یک کودتا جلب کردند.

بلافاصله آلن با موافقت رییس جمهور و وزیر خارجه، تصمیم گرفت که به کیم روزولت مأموریتی بدهد که پیش از آن هرگز به یک مأمور اطلاعاتی آمریکایی داده نشده بود: سرنگونی یک دولت خارجی.

در حالی که روزولت نیروهای خود را در تهران سازمان می داد، فاستر و آلن در کار هماهنگ کردن فشارهای آشکار و نهان بر مصدق بودند. فاستر پیچ مهره های دیپلماتیک را سفت می کرد و هشدارهای خطرناک می داد. وی در 28 ژوییه به خبرنگاران در واشینگتن گفت که فعالیت های رو به رشد حزب غیرقانونی کمونیست [توده] در ایران، و تحمل این فعالیت ها موجب نگرانی شدید دولت ما شده است. در همین حال، آلن و گروهش در تهران عملیاتی را کلید زدند که فاستر ادعا کرد از آن بی خبر است.

استیون کینزر در این پاراگراف درخشان از رهاورد کودتای آمریکایی (با اسم رمزآژاکس) می نویسد: آیزنهاور در خاطرات روزانه اش نوشت که سقوط مصدق شکستی جدی برای شوروی ها بود. بنا بر یک گزارش، آیزنهاور واقعاً باور داشت که روسیه درصدد بود که در 1953 وارد ایران شود، و فقط سیا مانع پیروزی کمونیست ها شده بود.

آیزنهاور نبردهایی را فرماندهی کرده بود که هزاران کشته به جا گذاشته بود، از این نیز در شگفت بود که عملیات آژاکس با دادن فقط چند صد نفر تلفات، که هیچ یک هم آمریکایی نبودند، اجرا شده بود. فاستر فهمید که اکنون چه ابزار مهمی در اختیار دارد، و آلن نشان داده بود که می تواند رهبران خارجی را پنهانی، ارزان و تقریباً بدون خونریزی نابود کند. این روشی شد که سیاست مداران آمریکا برای دفاع از منافع شرکت های بزرگ آنجا تا امروز به کار می گیرند.

کتاب برادران: جان فاستر دالس، آلن دالس، و جنگ جهانی پنهان آن ها نوشته استیون کینزر با ترجمه شهریار خواجیان در 520 صفحه و با قیمت 480000 تومان را انتشارات اختران رهسپار بازار کتاب کرده است.