عارف دهقاندار، پژوهشگر امنیت بین الملل، در یادداشتی در روزنامه اعتماد نوشت: بازگشت ناو هواپیمابر آبراهام لینکلن به کانون تحولات امنیتی پیرامون ایران، بیش از آنکه صرفا یک رویداد نظامی باشد، بازتاب دهنده مرحله ای تازه در الگوی تعامل تقابلی تهران و واشنگتن است؛ الگویی که سال هاست میان فشار، بازدارندگی و تلاش برای اجتناب از جنگ نوسان می کند.

در نگاه نخست، تمرکز رسانه ای بر تحرکات نظامی می تواند این تصور را ایجاد کند که منطقه در آستانه یک تقابل مستقیم قرار گرفته است، اما تجربه تاریخی و تحلیل رفتار راهبردی دو بازیگر نشان می دهد که واقعیت، پیچیده تر از یک دوگانه ساده جنگ یا صلح است. مساله محوری در وضعیت کنونی، نه صرفا افزایش توان نظامی در صحنه، بلکه چگونگی تفسیر این افزایش توان ازسوی طرف مقابل است. روابط ایران و امریکا در مرحله ای قرار دارد که تصمیم ها بیش از آنکه بر پایه نیت های اعلام شده شکل بگیرند، براساس ادراک از نیت طرف مقابل اتخاذ می شوند. در چنین فضایی، حتی اقداماتی که با هدف بازدارندگی طراحی شده اند، می توانند به صورت ناخواسته به محرک تصعید تنش تبدیل شوند. از این رو، تحلیل احتمال درگیری نظامی، مستلزم تمرکز بر منطق تصمیم گیری، محدودیت های ساختاری و خطر خطای محاسباتی است، نه صرفا شمار ناوها و جنگنده ها و وضعیت منطقه.

استقرار ناو هواپیمابر آبراهام لینکلن را باید در چارچوب راهبرد شناخته شده ایالات متحده برای مدیریت بحران های پرتنش تحلیل کرد؛ راهبردی که بر ترکیب نمایش قدرت، تهدید ضمنی و حفظ امکان عقب نشینی کنترل شده استوار است. در ادبیات امنیت بین الملل، چنین رفتاری ذیل مفهوم دیپلماسی اجبار قرار می گیرد؛ یعنی تلاش برای تغییر محاسبات طرف مقابل از طریق افزایش هزینه های بالقوه، بدون عبور از آستانه جنگ.

ناو هواپیمابر، برخلاف تصور رایج، ابزار آغاز جنگ نیست، بلکه ابزار شکل دهی به محیط تصمیم گیری است. این شناور، به دلیل ارزش نمادین و هزینه راهبردی بالا، معمولا در شرایطی به منطقه اعزام می شود که هدف اصلی، ارسال پیام سیاسی و روانی باشد نه ورود به درگیری مستقیم. ایالات متحده به خوبی آگاه است که در صورت بروز جنگ با ایران، ناوهای هواپیمابر به جای مزیت، می توانند به آسیب پذیری راهبردی تبدیل شوند.

از این منظر، حضور آبراهام لینکلن را باید بخشی از یک بازی سیگنال دهی دانست نه مقدمه اجتناب ناپذیر جنگ. در همین چارچوب، تمرکز امریکا بر ابزارهای فشار غیرمستقیم - به ویژه در حوزه انرژی و کشتیرانی- اهمیت مضاعف می یابد. تلاش برای مختل کردن صادرات نفت ایران، به ویژه از طریق هدف گیری ناوگان غیررسمی حمل نفت، نشان می دهد که واشنگتن ترجیح می دهد فشار را در سطوحی اعمال کند که هم هزینه زا باشد و هم قابل کنترل. این الگو، نه تنها با تجربه ونزوئلا، بلکه با سیاست های اعمال شده علیه روسیه پس از 2022 نیز هم خوانی دارد. هدف، تغییر رفتار از طریق فرسایش تدریجی است نه شوک نظامی. البته بیان این نکته خالی از لطف نیست که در ساختار آنارشیک نظام بین الملل همواره احتمال جنگ وجود دارد.

با وجود این، خطر اصلی در چنین راهبردی، شکاف میان نیت و ادراک است. تاریخ روابط بین الملل نشان می دهد که بسیاری از جنگ ها نه در اوج تهدید، بلکه در لحظه ای آغاز شده اند که یکی از طرفین تصور کرده طرف مقابل اراده یا توان پاسخگویی را ازدست داده است. اینجاست که مفهوم عقب نشینی ادراک شده به مراتب خطرناک تر از عقب نشینی واقعی می شود. در وضعیت کنونی، هرگونه سیگنال مبهم - چه از سوی امریکا و چه ازسوی ایران- می تواند به سرعت به عنوان نشانه ای از ضعف، تردید یا عدم قطعیت در اراده راهبردی تفسیر شود. نبود کانال های پایدار ارتباطی و سازوکارهای موثر مدیریت بحران، این آسیب پذیری را به طور محسوسی افزایش می دهد و امکان اصلاح برداشت های نادرست را کاهش می دهد. در چنین فضایی، حتی اقداماتی که با هدف بازدارندگی و پیشگیری از تشدید تنش طراحی شده اند، ممکن است ازسوی طرف مقابل به عنوان نشانه ای از عقب نشینی، یا برعکس، مقدمه ای برای اقدام تهاجمی تلقی شوند. همین ابهام در تفسیر نیت ها می تواند زنجیره ای از واکنش های متقابل را فعال کند؛ واکنش هایی که در ابتدا محدود و قابل کنترل به نظر می رسند، اما به تدریج به سطحی می رسند که مهار آنها دشوار می شود.

در شرایطی که تصمیم گیران ناچارند بر پایه اطلاعات ناقص و پیش فرض های بدبینانه عمل کنند، خطر لغزش از بازدارندگی به سمت تصعید ناخواسته به طور قابل توجهی افزایش می یابد. تحرکات همزمان نظامی امریکا و متحدانش در منطقه - از بازآرایی نیروها در عراق و اردن گرفته تا تقویت حضور هوایی در خلیج فارس - را باید در همین چارچوب تحلیلی فهم کرد. این اقدامات از منظر واشنگتن بخشی از تلاش برای مهار واکنش احتمالی ایران و ایجاد چتر دفاعی برای نیروها و متحدان تلقی می شود. با این حال، از دید تهران، همین آرایش نظامی می تواند نشانه ای از آمادگی برای اجرای یک اقدام محدود یا آزمودن آستانه واکنش ایران تعبیر شود. این شکاف در برداشت ها، دقیقا همان نقطه ای است که خطر خطای محاسباتی شکل می گیرد و می تواند مسیر بحران را به طور ناخواسته تغییر دهد.

در برابر این وضعیت، ایران راهبردی را در پیش گرفته که می توان آن را بازدارندگی از طریق شفاف سازی خطوط قرمز توصیف کرد. برخلاف برخی دوره های گذشته که ابهام راهبردی نقش پررنگ تری داشت، پیام کنونی تهران نسبتا روشن است: هرگونه اقدام نظامی علیه ایران، حتی در سطح محدود و نمادین، با پاسخی فوری و گسترده مواجه خواهد شد. این موضع، نه از سر تمایل به جنگ، بلکه دقیقا برای جلوگیری از شکل گیری این تصور است که می توان با هزینه ای اندک، ضربه ای کنترل شده وارد کرد. این بازتعریف قواعد، مبتنی بر دو ارزیابی کلیدی است؛ نخست، این باور که حملات محدود، به جای حل بحران، آن را مزمن می کنند و فشار نظامی را به وضعیت دایمی تبدیل می سازند. دوم، این ارزیابی که تنها پاسخ قاطع و پرهزینه می تواند طرف مقابل را از تداوم چنین الگویی منصرف کند. در همین چارچوب است که ایران تلاش کرده پیام های خود را نه تنها به امریکا، بلکه به اسراییل و بازیگران منطقه ای نیز منتقل کند و هزینه های ورود غیرمستقیم به درگیری را یادآور شود.

در سوی مقابل، ایالات متحده با شکافی فزاینده میان اهداف سیاسی و ابزارهای در دسترس مواجه است. اگرچه فشار برای مهار یا تضعیف ایران در بخشی از ساختار قدرت امریکا جدی است، اما تجربه های عراق و افغانستان، تمایل به ورود به جنگی گسترده و پرهزینه را به شدت کاهش داده است. حجم و نوع نیروهای مستقر در منطقه نیز نشان می دهد که واشنگتن برای یک جنگ تمام عیار برنامه ریزی نکرده، بلکه به دنبال حفظ گزینه های محدود و قابل بازگشت است.

نتیجه این وضعیت، شکل گیری نوعی بن بست تصمیم گیری است: نه امکان عقب نشینی کامل وجود دارد، نه ظرفیت و اجماع لازم برای تشدید قاطع. این بن بست، اگر با مدیریت دقیق همراه نباشد، می تواند به تدریج احتمال وقوع یک درگیری ناخواسته را افزایش دهد؛ درگیری ای که هیچ یک از طرفین، دست کم در سطح رسمی، آن را مطلوب نمی دانند.

اگر سناریوهای پیش گفته را دقیق تر کالبدشکافی کنیم، روشن می شود که هر یک از آنها به مجموعه ای از محرک های مشخص و نقاط گسست حساس وابسته اند. در سناریوی نخست- یعنی تداوم وضعیت آستانه ای و مدیریت شده- متغیر کلیدی، حفظ نوعی عقلانیت حداقلی در تصمیم گیری دو طرف است. در این وضعیت، امریکا فشار نظامی و اقتصادی را در سطحی نگه می دارد که از دید واشنگتن بازدارنده باشد، اما به گونه ای طراحی می شود که ایران آن را به عنوان مقدمه جنگ تفسیر نکند. در مقابل، ایران نیز با تداوم راهبرد بازدارندگی فعال، تلاش می کند هزینه های بالقوه هرگونه اقدام نظامی را برجسته سازد، بی آنکه به طور مستقیم ماشه درگیری را بکشد. این سناریو، اگرچه شکننده است، اما به دلیل هم خوانی نسبی با محدودیت های راهبردی هر دو طرف، همچنان محتمل ترین مسیر کوتاه مدت به شمار می آید.

سناریوی دوم- تصعید محدود اما پرریسک- بیش از آنکه محصول تصمیمی آگاهانه باشد، نتیجه تلاقی چند خطای محاسباتی است. یک حمله محدود، یک سوءبرداشت اطلاعاتی، یا حتی یک کنش ازسوی بازیگران ثالث می تواند زنجیره ای از واکنش ها را فعال کند که مهار آن دشوار شود. در این سناریو، هرچند هیچ یک از طرفین خواهان جنگ تمام عیار نیستند، اما منطق اعتبار بازدارندگی می تواند آنها را به پاسخ هایی فراتر از انتظار اولیه سوق دهد. خطر اصلی این سناریو در آن است که کنترل تصعید، به تدریج از سطح سیاسی به سطح میدانی منتقل شود؛ جایی که تصمیم ها سریع تر، پرهزینه تر و کمتر قابل بازگشت هستند.

سناریوی سوم - حرکت به سوی نوعی دیپلماسی حداقلی مبتنی بر بازدارندگی متقابل - نیازمند تغییر در محاسبات هزینه-فایده هر دو طرف است. در این چارچوب، نه حل و فصل ریشه ای اختلافات مدنظر است و نه بازگشت کامل به الگوهای پیشین دیپلماتیک، بلکه هدف، کاهش ریسک جنگ از طریق تفاهم های ضمنی یا غیررسمی است. این سناریو تنها زمانی فعال می شود که تداوم وضعیت کنونی، از نظر هر دو بازیگر، پرهزینه تر از مدیریت کنترل شده تنش تلقی شود. هر چند شواهد فعلی از ضعف این مسیر حکایت دارد، اما تاریخ روابط پرتنش نشان می دهد که چنین چرخش هایی اغلب ناگهانی و در پی شوک های محدود رخ می دهند.

در جمع بندی نهایی، می توان گفت روابط ایران و امریکا در مرحله ای قرار دارد که عدم قطعیت، عنصر غالب آن است. نه نشانه ای قطعی از تصمیم برای جنگ وجود دارد و نه ساز و کاری پایدار برای عبور از تنش. آنچه این وضعیت را خطرناک می کند، نه سطح خصومت، بلکه شکنندگی تعادل موجود است. هر دوطرف در تلاش اند همزمان دو هدف متعارض را محقق کنند: افزایش فشار بر طرف مقابل و جلوگیری از خروج بحران از کنترل. همین دوگانگی، فضای تصمیم گیری را به شدت پیچیده کرده است. از منظر نظری، وضعیت کنونی را می توان نمونه ای کلاسیک از بازدارندگی ناپایدار دانست؛ حالتی که در آن، بازدارندگی وجود دارد، اما فاقد نهادها و کانال هایی است که خطاهای محاسباتی را اصلاح کنند.

در چنین شرایطی، نقش ادراک، سیگنال دهی و مدیریت روایت ها اهمیتی هم سنگ توان نظامی پیدا می کند. هر پیام اشتباه، هر سکوت معنادار یا هر اقدام مبهم می تواند به عنوان نشانه ای از تغییر اراده تعبیر شود و محاسبات طرف مقابل را دگرگون کند. درنهایت، باید تاکید کرد که اگر جنگی رخ دهد، به احتمال زیاد نه نتیجه یک تصمیم راهبردی شفاف، بلکه محصول انباشت تدریجی سوءبرداشت ها خواهد بود. جلوگیری از چنین مسیری، بیش از هر چیز، مستلزم آن است که هر دوطرف، محدودیت های خود و طرف مقابل را به درستی درک کنند. در سیاست بین الملل، قدرت صرفا در توان ضربه زدن خلاصه نمی شود؛ بلکه در توان مهار خود و شکل دهی هوشمندانه به ادراک طرف مقابل نیز معنا پیدا می کند. آینده این بحران، دقیقا در همین نقطه رقم خواهد خورد.