ایران این روزها تیتر اول بسیاری از رسانه های جهانی است، اما واقعیت صحنه قدرت در خاورمیانه لزوما به نفع تهران نوشته نمی شود. مساله اصلی نه شدت توجه خبری به ایران، بلکه نظمی است که آرام، ساختاری و بی سروصدا در حال شکل گیری است؛ نظمی که اگر به درستی فهم نشود، می تواند ایران را از یک بازیگر اثرگذار به موضوعی قابل مدیریت برای دیگران تبدیل کند.

به گزارش اعتماد، آینده ژئوپلیتیک خاورمیانه نه حول یک کشور، بلکه بر بستر رقابت دو ائتلاف نوظهور تعریف می شود: ائتلاف ابراهیمی و ائتلاف اسلامی. در یک سوی این معادله، بلوک ابراهیمی به رهبری اسراییل و امارات متحده عربی در حال تثبیت است؛ محوری که با اتکا به برتری نظامی، فناوری های پیشرفته، همگرایی امنیتی و ادغام اقتصادی، به دنبال بازطراحی نظم منطقه ای است که عمدا مساله فلسطین را به حاشیه می راند. پیوند این محور با بازیگرانی مانند یونان و هند نشان می دهد هدف صرفا مهار ایران نیست، بلکه ساخت یک معماری امنیتی فرامنطقه ای از مدیترانه تا هند-اقیانوس آرام است؛ معماری ای که مسیرهای انرژی، تجارت و فناوری را بدون نیاز به اجماع منطقه ای تنظیم می کند. برای ایران، این بلوک تنها یک تهدید امنیتی نیست، بلکه چالشی جدی برای نقش تاریخی کشور در ژئوپلیتیک انرژی و ترانزیت غرب آسیاست.

در سوی مقابل، ائتلافی اسلامی با محوریت عربستان سعودی و همراهی ترکیه، پاکستان، قطر و مصر که با احتیاط حرکت می کند، در حال شکل گیری است. این محور خود را مدافع ثبات معرفی می کند و معتقد است محور اسراییل- امارات با تشدید شکاف ها، مداخله گری و نمایش قدرت، منطقه را به سمت بی ثباتی سوق می دهد. با این حال، این ائتلاف نیز الزاما همسو با منافع ایران نیست، چراکه هدف آن حفظ ثبات کنترل شده و مهار هر بازیگر اخلالگر - از جمله ایران - در چارچوب نظم مطلوب خود است. نقطه کانونی این بازآرایی، شکاف فزاینده میان عربستان سعودی و امارات متحده عربی است...

شکافی که برخلاف تحلیل های ساده انگارانه، نه شخصی است و نه محدود به یمن. این اختلاف، ساختاری و ناشی از رقابت بر سر رهبری منطقه، مدل توسعه و نسبت با اسراییل است و به همین دلیل پایدار خواهد بود. برای ایران، این شکاف هم تهدید و هم فرصت محسوب می شود: تهدید از آن جهت که می تواند به بازآرایی های امنیتی علیه تهران منجر شود و فرصت از آن رو که امکان شکستن اجماع های ضدایرانی و بهره برداری دیپلماتیک از اختلافات درون محوری را فراهم می کند. در این میان، نقش ایالات متحده تاکنون پراکنده و منفعل بوده است.

با این حال اگر واشنگتن تصمیم بگیرد نظم خاورمیانه پس از ایران را فعالانه شکل بدهد، رییس جمهور ترامپ ناگزیر خواهد بود میان منافع متعارض درون دولت خود دست به انتخاب بزند. ادامه سیاست های دوپهلو و پیام های متناقض، بیش از هر چیز خطر حذف تدریجی ایران از میز تصمیم سازی را افزایش می دهد، خطری که برای تهران از تقابل مستقیم پرهزینه تر است. گره اصلی در مسیر عادی سازی عربستان و اسراییل قرار دارد. بدون حداقلی از افق سیاسی برای فلسطینیان، این روند نه پایدار خواهد بود و نه اجماع آفرین. هرگونه عادی سازی کامل و بی قیدوشرط، به معنای تقویت یک محور عربی- عبری منسجم خواهد بود که فشار ژئوپلیتیکی بر ایران را افزایش می دهد.

در مقابل، تعلیق یا تردید در این روند، فضای مانور تهران را در معادلات منطقه ای حفظ می کند. در نهایت، عربستان سعودی کشور تعیین کننده خاورمیانه باقی می ماند. نه امارات، نه ترکیه و نه حتی اسراییل، به تنهایی چنین وزنی در بازتعریف نظم منطقه ندارند. منافع راهبردی ایران در گروی آن است که ریاض به طور کامل در مدار نظم ابراهیمی قرار نگیرد و همچنان میان ائتلاف های رقیب در نوسان بماند. در چنین شرایطی، راهبرد عقلانی برای تهران نه انفعال است و نه تقابل حداکثری، بلکه دیپلماسی فعال، واقع گرایانه و مبتنی بر بهره گیری از شکاف های ساختاری منطقه است. پرسش اصلی دیگر این نیست که آیا نظم جدید خاورمیانه شکل می گیرد یا نه؟ پرسش این است که آیا ایران می تواند جایگاهی اجتناب ناپذیر در آن برای خود تثبیت کند یا به حاشیه رانده خواهد شد؟