هر روز که می گذرد پرسش های بیشتری درباره منشا اعتراضات اخیر و تفاوت ها و شباهت های آن به جنبش زن، زندگی و آزادی در افکار عمومی مطرح می شود. پرسش هایی از این دست که چه شد که فضای انسجام و اتحاد ایجاد شده پس از جنگ 12 روزه، جای خود را به اعتراضات 1404 داد؟ کنشگران اصلی اعتراضات اخیر کدام طیف و قشر و طبقه هستند؟ و سرانجام این اعتراضات به کجا ختم می شود؟... این روزها به تناوب دست به دست می شود.

به گزارش اعتماد، به اعتقاد عباس عبدی، تحلیلگر مسائل سیاسی به دلیل ممانعت از انجام اعتراضات قانونی در ایران همه اعتراضات از این ظرفیت برخوردار می شوند که به اعتراضات سیاسی با شعارهای کلان و براندازانه بدل شوند. او همچنین به کم کاری سیستم سیاسی در استفاده از اتحاد پس از جنگ 12 روزه اشاره کرده و می گوید: حکومت به جای آنکه اتحاد ایجاد شده پس از جنگ 12 روزه را فرصت تلقی کند و با تثبیت آنها روند جامعه را تغییر دهد، آن را به حساب خود گذاشت و به جای انجام اصلاحات همسو با مطالبات مردم، بر سیاست های نادرست گذشته تاکید کرد، لذا خیلی سریع تر از آنچه تصور می شد، نظرات مردم به دوران پیش از جنگ باز گشت... عبدی در پاسخ به این پرسش اعتماد که نظام سیاسی چگونه می تواند خود را از این مشکلات برهاند؟ می گوید: حکومت باید تصمیم بگیرد که آیا می خواهد دیگران را به رسمیت بشناسد یا خیر؟ عبدی معتقد است: اگر دیگران را به رسمیت نشناسد، مجوز به رسمیت نشناختن خود را هم صادر کرده است .

رخدادهای اعتراضی دی ماه1404 به نسبت سایر رخدادهای اعتراضی سال های اخیر در ایران چه معنا و مفهومی دارد؟ تفاوت این اعتراضات با نمونه های قبلی در چیست؟در واقع این اعتراضات در بستر کدامین مطالبات و کدامین بغض های فروخورده شکل گرفته است؟ آیا تنها بحث اقتصاد و معیشت دهک های محروم مطرح است یا اقتصاد بهانه ای است برای طرح دوباره اعتراضات ؟

مهم ترین تفاوت این اعتراضات با موارد قبلی، پیش بینی پذیری آن است. حداقل نسبت به خودم این را می دانم که یکی از گزینه های جدی که می توانست رخ دهد، اعتراض بود، ولی طبیعی است، کیفیت و چگونگی آن به این شکل قابل پیش بینی نبود. به ویژه اینکه این بار حضور اسراییل هم می توانست جدی باشد و پیش بینی اقدامات آن قابل تصور نبود. معنا و مفهوم آن گر چه با مطالبات اقتصادی آغاز شد ولی در مجموع از خلال شعارها و نحوه اعتراضات نشان داده شد که رویکرد غالب در اعتراضات، سیاسی است. در ایران به دلیل ممانعت از انجام اعتراضات قانونی و با هدف مشخص، همه اعتراضات ظرفیت آن را دارند که سیاسی شوند و شعارهای کلان سیاسی و براندازی سر دهند. این پدیده در اعتراضات اخیر بسیار صریح تر و روشن تر از موارد قبلی بود و به سرعت به این مرحله رسید.

در شرایطی جامعه با این اعتراضات مواجه شده که پس از جنگ 12 روزه فضایی مثبت در جامعه شکل گرفته بود و ایرانیان حول محور تمامیت ارضی کشور نوع خاصی از اتحاد و انسجام را شکل داده بودند. چه شد که جامعه ایرانی از فضای مثبت پس از جنگ 12روزه به اعتراضات دی ماه 1404 رسید؟

حقیقتا بسیار تاسف بار است. بسیاری از نخبگان و مردم چنین برداشتی را داشتند که ظرفیت جنگ می تواند نوعی اتحاد و همبستگی ایجاد کند و حکومت و جامعه باید این اتحاد را حفظ و تثبیت کنند. تمامی نظرسنجی ها این واقعیت را نشان می دادند. نظرات مردم پس از جنگ به نحو بسیار ملموسی نسبت به پیش از آن مثبت و در حوزه های گوناگون بهبود یافته بود. حکومت به جای آنکه این را فرصت تلقی کند و با تثبیت آنها روند جامعه را تغییر دهد، آن را به حساب خود گذاشت و به جای انجام اصلاحات همسو با مطالبات مردم، بر سیاست های نادرست گذشته تاکید کرد، لذا خیلی سریع تر از آنچه تصور می شد، نظرات مردم به دوران پیش از جنگ باز گشت و در مواردی حتی بدتر از گذشته شد. به نظر می رسد هنوز هم درس نگرفته اند، چرا که از فرصت پیش آمده استفاده نکردند.

یکی دیگر از تفاوت های جنبش 1401 با اعتراضات 1404 کنشگران اصلی آن است. در اعتراضات 1401 زنان و جوانان نقش اصلی را ایفا کردند و توانستند شکل روشنی از مطالبات را مطرح کنند. این شفافیت در خصوص رخدادهای اعتراضی دی ماه 1404 هم وجود دارد؟یعنی مشخص است اعتراضات اخیر توسط کدام قشر و طیف و گروه راهبری می شود؟ بازاریان؟ دهک های محروم یا جوانانی که تصویر روشنی از آینده ندارند؟

برای دادن پاسخ دقیق به این پرسش، نیازمند اطلاعات و شواهد بیشتر و دقیق تری هستیم. اجمالا می توان گفت، داده های موجود نشان می دهد که زنان خیلی کمتر از گذشته در اعتراضات حضور دارند، این ویژگی در کنار همه تفاوت ها شاید به تشدید وجه خشن اعتراضات هم انجامیده است. البته مواردی بوده که زنان و دختران در نقش فعالان و جلودارهای اعتراضات در ایران حضور داشته اند. اما کماکان پسران جوان فعال تر هستند. یک علت مهم که در کنار سایر علت ها باید در نظر گرفته شود، مرتبط با وضع فکری و رفتاری این جوانان است که اغلب خارج از هنجارهای رسمی، اجتماعی شده اند و بیگانه و حتی دشمن با نهادها و هنجاری رسمی بار آمده اند. البته مسوولیت روشن این وضع مستقیما به عهده ساختار سیاسی است.

یکی دیگر از تفاوت های این اعتراضات با نمونه قبلی در سال 1401 نحوه کنشگری دولت و رییس جمهور در مواجهه با اعتراضات است. به عنوان نمونه دولت کمیته های ویژه برای ارتباط با معترضان ایجاد کرد. حراست برخی دانشگاه ها را به دلیل سوءرفتار با دانشجویان اخراج کرد و نهایتا با اعطای یارانه یک میلیونی تلاش کرد تا به بخشی از مطالبات مردم پاسخ دهد. همین امروز (سه شنبه) هم خبر رسید که وزیر کشور برای شنیدن مطالبات مردم ایلام راهی این استان شده است. نظر شما درباره این کنشگری دولت و شخص رییس جمهور چیست؟

این تفاوت برخورد کاملاحس می شود، به احتمال فراوان برخورد دولت و شخص پزشکیان مانع از تشدید بحران شده است. رفتاری که در گذشته معکوس آن اتفاق می افتاد. به نظر من سکوت نسبی تر شهرهای بزرگ تا حدی محصول این رفتار دولت است. البته نباید روی این مساله خیلی حساب باز کرد، زیرا با شدید شدن احتمالی اعتراضات، ممکن است شکل ماجرا عوض شود. اگر خشونت ها و برخورد ها زیاد شود، اثر این موضع گیری دولت زایل خواهد شد. نکته دیگر اینکه اگر اعتراضات تشدید نشود، به احتمال فراوان فرسایشی می شود و در این مسیر قدرت مهار و مقابله، دچار خستگی خواهد شد. باید اقدامی برای حل مساله کلی کشور کرد. ضمن اینکه نزولی شدن اعتراضات می تواند با یک درگیری نظامی، دو باره بحران را تشدید کند.

درباره یارانه ها گمان نمی کنم که ربط مستقیمی به این اتفاقات داشته باشد. پرداخت آن یارانه ها را از مدتی پیش برای حذف ارز ترجیحی پیگیری کرده بودند و با این اعتراضات تقارن یافت، لذا تصور عمومی این شد که این پرداخت ها برای آرام کردن اعتراضات است. البته این برداشت طبیعی بود ولی واقعیت این نبود. در مجموع رفتار دولت و شخص آقای پزشکیان در این ماجرا و اعتراضات احتمالی دیگر به گونه ای است که حداقلی از آرامش خاطر را به مردم می دهد و این خیلی مهم است. ادبیات دولت در برخورد با اعتراضات نقطه قوت آن است.

ابهام مهم بعدی که همچنان محل ایراد است، فقدان امکان برای بیان اعتراضات مسالمت آمیز در ایران است. وقتی مردم امکانی برای اعتراضات قانونی و مسالمت آمیز ندارند، رسانه ها تحت فشار شدید و سانسور هستند و جامعه مدنی هم با فشار زایدالوصفی از سوی طیف های رادیکال مواجه است، مردم چطور می توانند مطالبات خود را به گوش حاکمیت برسانند؟

واقعیت این است که حکومت باید تصمیم سرنوشت سازی بگیرد. اینکه آیا می خواهد دیگران را به رسمیت بشناسد یا خیر؟ اگر دیگران را به رسمیت نشناسد، مجوز به رسمیت نشناختن خود را هم صادر کرده است. در گذشته دیگران اقلیت بودند، ولی اکنون دیگران اکثریت هستند. موازنه واقعی قوا به سود دیگران است. این دیگران باید در سه عرصه حضور داشته باشند:

الف - در خیابان؛ از طریق تظاهرات رسمی و قانونی.

ب - در ساختار قدرت و مدیریت کشور؛ از طریق انتخابات و حضور در پست های مدیریتی.

ج - در رسانه رسمی؛ از طریق طرح مطالبات و نظرات و انعکاس اخبار و گزارش ها.

به میزانی که دیگری از این عرصه ها حذف شود و به رسمیت شناخته نشود، او نیز اقدام به حذف و به رسمیت نشناختن حکومت می کند و این یعنی تقابل و در این تقابل برنده از پیش معلوم است، جناحی که تعدادشان رو به رشد است. باید رساندن مطالبات به گوش حاکمیت را از ذهن خود پاک کنیم. باید حاکمیت همان مردم باشند و نه دو چیز متفاوت که صدای یکی به دیگری برسد. مطالبات مردم باید اهداف و برنامه های حاکمیت باشد.