فرارو- جمعیت سالمند امروز ایران حدود 10 میلیون و 200 هزار نفر است اما تنها 15 هزار تخت برای آنان وجود دارد. این درحالی است که جدیدترین آمارها نشان می دهد نرخ درگیری افراد جوان با سالمندان از هر 100 سالمند 180 نفر است و در عین حال جامعه ایران با رشدی چهار برابری رو به سوی پیری می رود.

به گزارش فرارو، خانه سالمندان در ایران به دو روش گردانده می شود؛ یکی با بودجه دولتی و دیگری با هزینه ای که خانواده سالمندان یا خود او می پردازد. اما مساله تنها خانه سالمندان نیست؛ نکته این است که جامعه برای نگهداری از افراد سالمند نیازمند پرستاران، بهیاران، مددکاران، روانشناسان، پزشکان و غیر

ه به شکل فعال است. نبود هر یک از این افراد در چرخه نگهداری از سالمندان یعنی ضربه ای مهلک به بدن فرتوت آن ها.

با این وجود، بسیاری از افراد سالمند، جدای از مباحث پزشکی که گام گذاشتن در راه آن اجتناب ناپذیر است، برای سایر امور به شکل تخصصی مدیریت نمی شوند چراکه زیرساخت های آن در جامعه فراهم نیست.

از سویی دیگر اگرچه خط فکری جامعه ایران بر مبنای مراقبت از والدین بنا شده، اما مشکلات اقتصادی و تنگناهای اجتماعی امروز ایران سبب شده که بسیاری از افرادی که با سالمندان مواجهه دارند به بن بست برسند و در این بین نرخ درگیری بیش از استاندارد جهانی باشد. اینجا نقطه ای است که باید پرسید منظور از نرخ درگیری چیست؟ چرا افراد سالمند علاقمند به زندگی در سالمندان نیستند و فرزندان این مساله را یک تابو می دانند و اصلا با پذیرش این امر اصلا خانه ای برای سالمندان وجود دارد؟ از سویی دیگر باید اشاره کرد که با توجه به رشد 4 برابری جمعیت سالمند در ایران، آیا ایران آینده آماده مواجهه با آنان خواهد بود؟

لیلا، زنی چهل و سه ساله هر روز صبح وقتی به مقصد محل کار مادرش را در خانه تنها می گذاشت، احساس می کرد تکه ای فکر و روحش را باقی گذاشته. مادرش هفتاد ساله است. برادر بزرگرتر او سال هاست در استرالیا زندگی می کند و لیلا آن بچه خلفی است که تصمیم گرفته با تمام مشکلات مادرش را در خانه نگه دارد.

او می گوید: همیشه می گفتم مادرم سال ها ما را تر و خشک کرد تا بزرگ شویم، حالا نوبت ماست تا عصای دستش باشیم. اما، عصر یکی از همان روزهایی که برای لیلا با اضطراب می گذشت، او به خانه باز می گردد و مادرش را نمی یابد.

لیلا به خبرنگار فرارو می گوید: حدود دو سال است که با اختلال حواس و آلزایمر دست و پنجه نرم می کند، اما حتی تصور نمی کردم مادر من با آن همه آمد و شد اینطور از خانه بگذارد و بی نام و نشان برود. حالا کار او شده گز کرده پاسگاه ها و خانه های سالمندان و سایر نقاط تا رد و نشانی از مادرش پیدا کند.

بالاخره، یکی از همین روزهایی که لیلا ناامید از یافتن او و در حالی که حالا به این فکر می کند که آیا اصلا مادرش زنده مانده یا نه، از یک خانه سالمندان خصوصی با او تماس می گیرند و اطلاع می دهند که مادرش آن جاست. مادر لیلا می گوید: احساس اضافی بودن می کردم؛ شبیه باری روی دوش لیلا بودم. بنابراین از خانه بیرون رفتم و به یک خانه سالمندان مراجعه کردم تا آن ها از من مراقبت کنند.

اما لیلا می گوید: ماجرا از این قرار است که او در خیابان گم شده، وقتی مردی او را پیدا می کند تا به کلانتری ببرد هوش و حواسش سر جا باز می گردد و همان لحظه تصمیم می گیرد خود را به خانه سالمندان معرفی کند. حالا هم پایش را در یک کفش کرده که با حقوق بازنشستگی خود می خواهد روزهای باقی مانده عمرش را آن جا بگذراند اما خبر ندارد که حقوق ده میلیونی او یک سوم هزینه ای است که خانه سالمندان تقاضا کرده. با این حال او به این فکر می کند که بهتر است از تابوی نگهداری از والدین عبور کند تا مادرش را به دردسر نیاندازد بنابراین باید به بردارش متوسل شود تا به کمک او مادرش را در خانه سالمندان بگذارد.

تجربه لیلا نمونه ای از هزاران خانواده ای است که چالش نگهداری از سالمندان امری روزمره برای آنان شده. بنابراین به نظر می رسد وضعیت سالمندی در ایران، فاصله میان جمعیت سالمند و ظرفیت مراکز رسمی نگهداری از آن ها موضوعی قابل بررسی است. مطابق اعلام سازمان بهزیستی و کارشناسان حوزه سالمندی، جمعیت سالمندان بالای 60 سال در سال 1404 حدود 10 میلیون و 200 هزار نفر است، اما مجموع تخت های آسایشگاهی و مراکز شبانه روزی برای نگهداری سالمندان حدود 15 هزار تخت است. به بیان دیگر، به طور میانگین برای هر 680 سالمند فقط یک تخت آسایشگاهی وجود دارد، در حالی که استاندارد جهانی در کشورهای توسعه یافته یک تخت برای هر سالمند است.

این کمبود در شرایطی برجسته می شود که بخش بزرگی از سالمندان در حالت تنهایی یا بدون حمایت خانواده زندگی می کنند. همانطور که سیدجواد حسینی، معاون وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی و رییس سازمان بهزیستی کشور می گوید: 60 درصد از سالمندان ایران به تنهایی زندگی می کنند و 75 درصد از این گروه را زنان تشکیل می دهند. که بخشی از آن به تغییر سبک زندگی، مهاجرت جوانان، کوچک شدن خانواده ها و افزایش تجرد سالمندان بازمی گردد.

سازمان بهزیستی نیز به کمبود متخصصان حوزه سالمندی اشاره کرده و می گوید: در کشور فقط حدود 19 متخصص طب سالمندی فعال هستند. این رقم در مقایسه با آمار روزافزون جمعیت سالمندان در ایران هشداردهنده به نظر می رسد.

بنابراین ظرفیت فعلی مراکز رسمی، توان پاسخگویی به نیازهای واقعی سالمندان را ندارد و بخش زیادی از مراقبت ها به خانواده ها و مراقبت غیررسمی واگذار شده. این مساله نه فقط ظرفیت تخت بلکه خدمات تخصصی را هم تحت فشار قرار داده و وضعیت سالمندان را به بحران می کشاند.

وقتی رییس دبیرخانه شورای ملی سالمندان می گوید: نرخ درگیری مرتبط با سالمندی در ایران به نسبت هر 100 نفر جمعیت حدود 180 نفر و در کشورهای دیگر مثل ژاپن 12 نفر و در سوئد 18 نفر به ازای هر 100 نفر است. و جامعه آن را وقتی با رشد چهار برابری جمعیت سالمندی نسبت به رشد جمعیت ایران امروز مقایسه می کنید مساله جدی به نظر می رسد.

در ابتدا باید بررسی کرد که منظور از نرخ درگیری چیست؟ این ضریب در واقع اشاره به نیاز مراقبتی و نقش خانواده ها در حمایت از سالمندان دارد، نه لزوما ارتباط فیزیکی مستقیم. به عبارت دیگر، وقتی ظرفیت رسمی خدمات سالمندی بسیار پایین است، بخش عمده مسئولیت نگهداری، همراهی و مراقبت از سالمندان به خانواده ها و به ویژه جوانان منتقل می شود، که این یکی از عوامل افزایش فشار اقتصادی و اجتماعی در خانواده است.

به گفته مجید فولادیان، رییس دبیرخانه شورای ملی سالمندان کشور: معنی نرخ درگیری این است که افراد فعال در جامعه، درگیر مراقبت از سالمند می شوند و این بحران پنهان فراتر از آمار جمعیتی، بحث ساختاری است و به ساختار جامعه ایران ربط دارد. از سویی اگر این نرخ درگیری جمعیت فعال و در سن کار با جمعیت سالمند در نظر گرفته شده و سپس آمار بیکاری، تورم و مشکلات اقتصادی برشمرده شود مشخص می گردد که جامعه با بحرانی پیچیده روبه روست.

در این میان جامعه شناسان سالمندی تاکید می کنند که ساختار خانواده ایرانی در گذشته های نه چندان دور نسبت به مراقبت از سالمندان یک شبکه حمایتی طبیعی بود و اکنون به تابو تبدیل شده، اما تغییرات سبک زندگی، کوچ خانوادگی، اشتغال زنان و مردان، و کاهش تعداد فرزندان باعث شده است این حمایت سنتی کمتر کارآمد شود. در نتیجه، حتی جوانانی که در خانه زندگی می کنند، بخشی از نیاز مراقبتی سالمندان را بر عهده دارند و این امر به عنوان درگیری متقابل جوانان با سالمندان قابل تفسیر می شود؛ یعنی جوانان باید در امور مربوط به مراقبت، امور پزشکی، رفت وآمد، رسیدگی به نیازهای روزمره و همراهی روانی مشارکت کنند.

علاوه بر این، سالمندان اغلب دچار بیماری های مزمن متعدد هستند که نیازمند مراقبت های تخصصی است. این امر هم فشار بیشتری بر خانواده و جامعه سالمندی می گذارد و نشان می دهد که انتخاب زندگی در خانه سالمندان به دلیل محدودیت های خدمات رسمی غالبا صورت نمی گیرد.

در این میان، وقتی مرکز رسمی نگهداری سالمندان ظرفیت بسیار کم دارد و خدمات تخصصی تکمیل نشده، انتخاب رفتن به خانه سالمندان برای سالمند یا خانواده اش دشوارتر می شود. کمبود تخت ها نسبت به جمعیت سالمند نشان می دهد که حتی اگر خانواده ها مایل باشند، ممکن است جا برای پذیرش سالمندان نباشد یا هزینه تامین نشود.

از سوی دیگر، هزینه نگهداری در مراکز خصوصی بسیار بالاست و در مواردی ماهیانه تا چند ده میلیون تومان نیز اعلام شده، که این امر باز هم ورود سالمندان به مراکز را محدود می کند؛ چرا که خانواده ها توان مالی کافی برای چنین انتخابی را ندارند. این وضعیت باعث می شود که سالمندان همچنان در خانه ها بمانند و خانواده ها مسئولیت مراقبت را بر عهده بگیرند، در حالی که سیستم رسمی کشور هنوز نتوانسته زیرساخت های قوی و در دسترس برای پاسخگویی به این نیازها ایجاد کند.

نکته این است که تمام این موارد برای امروز ایران شرح داده شد، در حالی که ایران شتابان به سوی جمعیتی پیر حرکت می کند. رییس سازمان بهزیستی کشور با اشاره به آمارهای سازمان جهانی بهداشت (WHO) می گوید: هم اکنون 14 درصد جمعیت ایران سالمند هستند و سرعت سالمندی در کشور به مراتب بالاتر از میانگین جهانی است به گونه ای که ایران تا سال 1430 در زمره سالمندترین کشورهای جهان قرار خواهد گرفت. با این وجود برنامه ای مشخص برای آماده سازی جامعه و سرپرستی سالمندان آینده ایران وجود ندارد.