فرارو- اعتبار پزشکی در ایران در مسیر تغییر قرار گرفته؛ پیش تر به ازای هر 100 هزار نفر جمعیت حدود 9 تا 10 دانشجوی پزشکی آموزش داده می شد، اما اکنون قرار است این عدد به 18 نفر افزایش پیدا کند. در حالی که پیش از این کمبود امکانات و زیرساخت ها، از جمله ظرفیت خوابگاه ها، به عنوان چالش اصلی مطرح بود، حالا نگاه ها به این نکته جلب شده که جامعه بیشتر به چند دکتر حاذق نیاز دارد نه خیل عظیمی از پزشکان؛ بنابراین نظام پزشکی ایران پیش از اتفاق افتادن این طرح باید زیر ذره بین قرار بگیرد.

به گزارش فرارو، عرضه و تقاضا حالا به نظام آموزش پزشکی رسیده؛ وقتی که بسیاری از دانش آموزان و خانواده هایشان رویای پزشک شدن را در مسیری برای دستیابی به جایگاه مطلوب اجتماعی می دانند، سیاست گذار با افزایش ظرفیت ها تلاش می کند این خواست عمومی را پاسخ دهد. پاسخی که احتمالا به نفع خود او هم هست.

با این حال، پرسش اصلی به پیامدهای بلندمدت این تصمیم بازمی گردد. نظام سلامت به عنوان یکی از پایه های اساسی هر جامعه، نقشی مستقیم در سلامت جسم و روان مردم و در نتیجه توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی دارد؛ از همین رو، تصمیم گیری درباره تربیت نیروی انسانی آن نیازمند دقت و بررسی همه جانبه است.

افزایش ظرفیت پذیرش دانشجوی پزشکی، به خودی خود اقدامی منفی تلقی نمی شود، اما اگر بدون تامین منابع، زیرساخت ها و استانداردهای آموزشی لازم انجام شود، می تواند در آینده به تضعیف کیفیت خدمات درمانی و خدشه دار شدن اعتبار پزشکی ایران منجر شود. اینجاست که پرسش از چالش ها، کمبودها و پیامدهای احتمالی این سیاست پررنگ تر می شود.

صحبت از افزایش ظرفیت پذیرش دانشجوی پزشکی با توجه به تعدد و تنوع دانشگاه ها مساله را پیچیده می کند. اگر قرار بر این باشد که ظرفیت برای کلیه دانشگاه ها اعم از دولتی، آزاد، خودگردان و پردیس صورت گیرد مساله نیازمند بررسی جدی تر است. ظرفیت دانشگاه های پزشکی ایران در سال 1404 به این شرح است: 8423 نفر ظرفیت روزانه پزشکی، 597 نفر شهریه پرداز، 989 دانشگاه آزاد، 323 خودگردان آزاد و ظرفیت کلی 10332 نفر بوده.

البته این ظرفیت ها از دفترچه کنکور به دست آمده و شهریورماه، علی باقر طاهری نیا، دبیر ستاد علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی، گفته بود: ظرفیت پزشکی سال گذشته حدود 12 هزار و 800 نفر بود و امسال به 13 هزار و 403 نفر افزایش یافت. نکته این است که همان روز در مورد افزایش ظرفیت بخش غیردولتی برای تامین و تربیت نیروی انسانی حوزه سلامت هم صحبت شد اما جوانب مختلف آن و چالش هایی که ممکن است بر سر نظام سلامت جامعه به وجود آید در نظر گرفته نشد. بنابراین گمانه زنی ها در این مورد که احتمال افزایش ظرفیت دانشگاه های غیردولتی ممکن است آموزش را تحت شعاع قرار دهد به وجود آمد.

از سویی دیگر برخی کارشناسان اشاره دارند که دانشگاه های دولتی توان پذیرش دانشجوی بیشتر بر روی زیرساخت هایی که در حال 100ساله شدن هستن را ندارند بنابراین افزایش ظرفیت می تواند فشار بیشتری به این نظام وارد کند. اصلی ترین نکته این است که بسیاری از این مراکز با کمبود جدی عضو هیئت علمی، فضای آموزشی، آزمایشگاه، امکانات بالینی و بیمارستان آموزشی مواجه اند.

سهراب، دانشجوی رشته پزشکی در دانشگاهی خودگردان می گوید: در برخی موارد اساتیدی که در دانشکده های دولتی تدریس می کنند سر کلاس ما حاضر می شوند، اما نه با جان و دل. آن ها ما را شبیه به موجوداتی اضافه می بینند که نیامده ایم برای درس خواندن. شبیه به کیسه پولی که قرار است دانشگاه مادر را تغذیه کند. از سویی دیگر زمان اساتید به قدری شلوغ است که امکان رسیدن به دانشگاه های خودگردان، آزاد و پردیس را به آنان نمی دهد. در این مورد برخی اساتید علوم پزشکی هشدار می دهند که تربیت پزشک فرآیندی صرفا تئوریک نیست و نیازمند آموزش بالینی مستمر، استاد-محور و مبتنی بر تجربه است؛ امری که با کلاس های شلوغ، کمبود استاد و ازدحام دانشجویان در بیمارستان ها عملا مختل می شود.

حتی عبدالحسین خسروپناه، دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، اشاره کرده بود: جمع کثیری از دانشجویان علوم پایه رشته پزشکی در سر کلاس ها می نشستند و واقعا دلهره پیدا کردم که اگر این دانشجویان به بیمارستان ها وارد شوند وضعیت چگونه خواهد بود.

از سوی دیگر، سهمیه ای بودن بخش قابل توجهی از ورودی های پزشکی نیز به این نگرانی ها دامن زده است. در سال جاری، جعفریان، قائم مقام وزیر بهداشت اشاره کرده بود: 60 درصد ظرفیت دانشگاه ها با سهمیه پر می شود. به عقیده کارشناسان تنوع بالای سهمیه ها و کاهش حدنصاب علمی در برخی مسیرهای پذیرش، می تواند به افت سطح علمی دانشجویان و نابرابری در کیفیت فارغ التحصیلان منجر شود. سال گذشته نیز رییس کمیسیون آموزش و تحقیقات مجلس پرسشی مطرح کرد که قابل بررسی است: چرا فردی با رتبه 90 هزار باید به رشته پزشکی راه یابد و چرا در تهران 100 نفر نخست رشته پزشکی باید از میان دارندگان سهمیه ها باشند؟ این مسئله به ویژه زمانی اهمیت پیدا می کند که همین دانشجویان، در آینده مسئول جان و سلامت مردم خواهند بود.

اگرچه در نگاه نخست، افزایش تعداد پزشکان می تواند به عنوان راهکاری برای رفع کمبود خدمات درمانی تلقی شود، اما برخی از کارشناسان اقتصاد سلامت با این رویکرد ساده انگارانه موافق نیستند. به باور آنان، مسئله اصلی نظام سلامت ایران نه صرفا کمبود پزشک، بلکه توزیع ناعادلانه، تمرکز در کلان شهرها و ضعف نظام ارجاع است. تایید این مساله از گلایه وزیر بهداشت در مورد افزایش 100درصدی پذیرش دانشجو پزشکی نیز عیان می شود وقتی که می گوید: افزایش ظرفیت پذیرش دانشجو معادل رفع نیاز به پزشک مناطق محروم نیست.

از سویی دیگر برخی جامعه شناسان تاکید کرده اند که افزایش بی برنامه پزشکان می تواند به تقاضای القایی منجر شود؛ به این معنا که با افزایش عرضه، خدمات غیرضروری پزشکی، آزمایش های اضافی و مداخلات درمانی غیرلازم نیز افزایش پیدا می کند. این روند نه تنها هزینه های سلامت را بالا می برد، بلکه به شکل گیری بازار سیاه، زیرمیزی و رقابت ناسالم میان پزشکان دامن می زند.

اقتصاددانان سلامت نیز هشدار داده اند که وقتی بازار کار پزشکی اشباع شود، فشار اقتصادی بر پزشکان جوان افزایش یافته و این امر می تواند کیفیت خدمات، اخلاق حرفه ای و حتی مهاجرت نیروی انسانی را تحت تاثیر قرار دهد. همانطور که محمد رییس زاده، رییس سازمان نظام پزشکی می گوید در حال حاضر: 30 هزار پزشک عمومی غیر فعال در امر طبابت در کشور وجود دارد. این در حالی است که هم اکنون حدود 75 هزار دانشجو در رشته های مختلف علوم پزشکی در حال تحصیل هستند. از این رو کارشناسان اشاره می کنند که افزایش ظرفیت بدون اصلاح ساختار نظام سلامت، بیشتر به نفع آمارسازی کوتاه مدت است تا ارتقای واقعی سلامت جامعه.

وقتی مهر امسال، محمدامین کلاته در اثر انفجار کپسول در دانشگاه جانش را از دست داد، سارا دانش آموخته دانشگاه تهران در دانشکده مواد و متالورژی گفت: بیشتر دستگاه ها به شدت فرسوده اند. به هیچ دانشجویی نیز آموزش ایمنی قبل از ورود به آزمایشگاه داده نمی شود و دانشجو باید هنگام کار موارد ایمنی را یاد بگیرد. این مساله نشان از آن دارد که تجهیزات دانشگاه ها به روزرسانی نشده اند و با افزایش تعداد دانشجویان در بخش های مختلف، استهلاک دستگاه ها افزایش یافته و مستقیما می تواند خطرات را افزایش دهد. این مساله در رشته پزشکی به شکلی حساس تر مطرح می شود چراکه آنان برای آموزش دیدن باید با بیمار مواجه باشند و بیمارستان.

همانطور که دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی می گوید: باید امکاناتی نظیر تخت بیمارستانی و بیمار برای این تعداد دانشجو وجود داشته باشد. در واقع یک استاد چند نفر از این دانشجویان را باید به بالین بیمار ببرد. بنابراین اگر افزایش ظرفیت وجود دارد باید زیرساخت های آن فراهم باشد تا دانشجو به طور مستقیم با مساله روبه رو شده و تجربه کسب کند. در غیر این صورت به حد کافی برای ورود به عرصه نظام سلامت جامعه آماده نیست.

با توجه به این مسائل، منتقدان این سیاست تاکید می کنند که اعتبار پزشکی ایران سرمایه ای است که طی دهه ها شکل گرفته و به راحتی قابل جایگزینی نیست. اگر افزایش ظرفیت با شتاب زدگی و بدون تامین منابع انجام شود، پیامد آن نه تنها افت کیفیت آموزش، بلکه کاهش اعتماد عمومی به نظام سلامت خواهد بود.