ایران در ماه های گذشته، چهره دوگانه و متناقض اقلیم خود را با شدتی بی سابقه، به نمایش گذاشت. از یک سو خشکسالی طولانی مدت و افت کم سابقه بارش ها که بسیاری از استان ها را در آستانه تنش آبی و فرارسیدن روز صفر آبی قرار داد و از سوی دیگر، بارش های سنگین و سیلاب های ناگهانی در 15 روز پایانی آذرماه که پهنه های وسیعی از کشور را تحت تاثیر قرار داد.

به گزارش اقتصادنیوز، این دوگانه به ظاهر متضاد، در واقع چهره یک بحران است؛ نشانه ای از ناترازی ساختاری و مزمن در حکمرانی آب ایران. کشوری که همزمان، هم از کمبود آب رنج می برد و هم قادر به مدیریت سیلاب نیست، کشوری است که سیستم مدیریت منابعش از اصول علمی فاصله گرفته و سال ها از ظرفیت واقعی طبیعت، فراتر رفته است.

در چنین بستری، گفت وگو با عیسی کلانتری، از وزرای پیشین کشاورزی و رییس اسبق سازمان محیط زیست، تصویری نگران کننده از عمق بحران ارائه می دهد. کلانتری با صراحت می گوید، ایران بیش از دو دهه است که 100 درصد آب تجدیدپذیر خود را مصرف می کند، یعنی 60 درصد فراتر از حد هشدار جهانی مصرف کرده است.

او بر این باور است که آنچه امروز در قالب خشکسالی، فرونشست، نابودی تالاب ها، سیلاب های مخرب و کاهش تاب آوری سرزمینی دیده می شود، نتیجه مستقیم دهه ها سیاست گذاری اشتباه، بزرگ نمایی خودکفایی کشاورزی، برداشت های بی محابا از سفره های زیرزمینی و بی توجهی به اصول اساسی توسعه پایدار است. ایران، اکنون با بدهی آبی بیش از 200 میلیارد مترمکعب روبه روست.

عددی که کل ساختار حکمرانی آب کشور را با چالشی وجودی روبه رو می کند. کلانتری، تاکید می کند که ادامه این مسیر، سرزمین را به سمت نقطه بی بازگشت می برد و تنها راه نجات، اصلاح فوری سیاست ها، کاهش مصرف بخش کشاورزی، بازنگری در سیاست خارجی و تولید ثروت، برای تامین امنیت غذایی پایدار است.

مشروح گفتگو را بخوانید؛

امسال ایران در بسیاری از استان ها، همزمان با دو پدیده متضاد، اما به هم پیوسته روبه رو بود. کشور، هم خشکسالی بسیار شدید و بی سابقه ای را تجربه کرد و هم در 15 روز پایانی آذرماه و در بیشتر پهنه سرزمینی، شاهد یکی از بهترین بارش های پاییزی تاریخ خود بود و البته بسیاری از مناطق هم سیلابی شدند. از نگاه شما، این تلاقی خشکسالی های طولانی مدت و وقوع سیلاب های شدید، چه پیام هایی برای حکمرانی آب در ایران دارد؟ آیا این وضعیت، ضرورت بازنگری جدی در سیاست گذاری آب را برجسته تر نمی کند؟

وقتی کشوری در فاصله کوتاهی، هم با خشکسالی و هم با سیلاب های مخرب مواجه می شود، یعنی ساختار مدیریت آب آن کشور دچار ناترازی عمیق، مزمن و ساختاری است. این وضعیت، پیام واحدی دارد؛ سیاست های آبی ایران نیازمند یک تغییر ریشه ای و فوری است. تغییری که دیگر انتخاب نیست، اجبار است. آب، منبعی اشتراک ناپذیر است. یعنی اگر بیش از ظرفیتش مصرف شود، مانند درآمد نفتی یا ذخیره مالی نیست که بتوان با سیاست های کوتاه مدت جبرانش کرد. آب وقتی از دست رفت، طبیعت آن را با سرعتی که ما مصرف می کنیم، برنمی گرداند.

اگر طبیعت ما را مجبور به اصلاح رفتار کند، آن زمان دیگر کار از کار گذشته است. ایران، سال ها برخلاف جهت آب حرکت کرده است و اگر این مسیر اصلاح نشود، ادامه زندگی در بخش هایی از کشور ممکن نخواهد بود. این واقعیتی انکارناپذیر است.

این هشدارها چیز جدیدی نیست. حدود 30.35 سال پیش، نهادهای علمی و مجامع بین المللی اعلام کردند که هیچ کشوری نباید بیش از 40 درصد آب شیرین تجدیدپذیر خود را مصرف کند. بالاتر از این حد، محیط زیست آن کشور وارد مرحله برگشت ناپذیر تخریب می شود و چرخه آب از کار می افتد.

اما ایران بیش از 20 سال است که 100 درصد آب های تجدیدپذیر خود را مصرف می کند. یعنی 60 درصد بیشتر از حد مجاز جهانی، مهم ترین دارایی طبیعی خود را خورده است. این حرکت کردن برخلاف جریان آب، ناشی از یک خطای بزرگ در سیاست گذاری است. بزرگ نمایی مفهوم خودکفایی کشاورزی و افزایش سطح زیرکشت محصولات پرمصرف، یکی از مهم ترین متهمان چنین وضعیتی است.

اصرار بیش از اندازه به تولید محصولات کشاورزی و مصرف سنتی و بی محابای آب در گوشه گوشه ایران، کار را به جایی رسانده که بحران، بیش از پیش خطرناک به نظر می رسد و اساساً ماهیت سرزمین را تهدید می کند. درنتیجه، امروز حدود 75 تا 76 میلیارد مترمکعب آب، فقط در بخش کشاورزی مصرف می شود. این رقم، نه با واقعیت منابع آب ایران سازگار است، نه با منطق حکمرانی پایدار می توان آن را معنا کرد. اگر هدف ما حفظ ایران باشد -نه صرفاً حفظ کشاورزی- باید مسیر را اصلاح کنیم.

در کشور، هیچ مشکلی برای تامین آب شرب، بهداشت و صنعت وجود ندارد. این حوزه ها حدود 10 تا 15 میلیارد مترمکعب آب نیاز دارند و امکان تامین آن هست. مشکل اصلی بحران آب در ایران، بخش کشاورزی است و تنها بخشی که مصرفش باید کاهش یابد، همین بخش کشاورزی است.

وزیر نیرو اعلام کرده که بدهی آبی ایران به طبیعت، حدود 50 میلیارد مترمکعب است. اما بسیاری از متخصصان معتقدند این عدد واقعی نیست و بدهی اکولوژیک ایران، بسیار بیشتر از 50 میلیارد مترمکعب است. از دید شما که تجربه مدیریت سازمانی مثل محیط زیست و وزارتخانه ای مثل کشاورزی را داشتید، حجم واقعی کسری آب کشور چقدر است و ریشه اصلی بحران امروز را در کجا می بینید؟

طبیعی است که این عدد 50 میلیارد مترمکعب، به هیچ وجه واقعی نیست. بدهی آب ایران به طبیعت بیش از 200 میلیارد مترمکعب است. علت طرح اعداد کوچک تر این است که متولیان بخش آب نمی خواهند تمام ابعاد مسئولیت خود را بپذیرند. درحالی که طبق قانون، وزارت نیرو مسئول حفاظت از منابع آب است و نباید اجازه می داد برداشت های ما از تجدیدپذیری طبیعت بیشتر شود. آمارها کاملاً روشن است.

طبق داده های رسمی سال 1396، تغذیه آب های زیرزمینی، کمتر از 20 میلیارد مترمکعب بوده است. برداشت از سفره های زیرزمینی، بیش از 42 میلیارد مترمکعب بوده است. یعنی هر سال، بیش از 20 میلیارد مترمکعب اضافه برداشت داشته ایم، درحالی که براساس معیارهای علمی ایران فقط باید حدود 10 میلیارد مترمکعب از آب زیرزمینی برداشت می کرد. یعنی، سه تا چهار برابر حد مجاز مصرف کرده و این مصرف جبران نشده است. این روند، ده ها سال ادامه داشته است.

بنابراین، بدهی آبی کشور بسیار عمیق تر از عددی است که اعلام می شود. ما اغلب مشکلات را پشت تغییر اقلیم پنهان می کنیم، اما تغییر اقلیم بخش کوچکی از ماجراست و عامل اصلی، مدیریت غلط و مداخله بیش از اندازه در طبیعت است. آب در ایران به درستی مدیریت نشده و روندهای خشکسالی و سیلابی و درنتیجه، برداشت آب از سفره های زیرزمینی هم به فرسایش خاک و فرونشست زمین منجر شده و پیکره خاکی در ایران هم مثل پیکره های آبی دچار بحران است.

نکته دیگری هم که وزیر نیرو می گوید این است که 68 هزار مشترک پرمصرف شناسایی شده اند. به نظر می رسد که دنبال مقصر دیگری می گردند.

این موضوعات حاشیه ای است. مسئله اصلی، مصرف بیش از حد بخش کشاورزی است. اگر مدیریت و سرمایه گذاری درست انجام شود، کشور می تواند تمام نیاز آب شرب، بهداشت و صنعت، یعنی حدود 15 میلیارد مترمکعب خود را تامین کند. اما مصرف بخش کشاورزی باید کاهش یابد تا حق محیط زیست هم پرداخت شود. در غیر این صورت، پیامدهایش همان چیزی است که امروز می بینیم. خالی شدن سفره ها، فرونشست گسترده زمین، بیابانی شدن مناطق وسیع و از دست دادن منابع حیاتی، تنها بخشی از مخاطرات آینده ایران است. اگر این مسیر ادامه یابد، سرزمین سقوط می کند. آینده ای بدون آب و بدون پایداری خاک، آینده ای نیست که بتوان در آن توسعه داشت.

تخریب منابع آب و خاک و زوال اکوسیستم ها، طی سال های اخیر تشدید شده است. پیامدهای این روند برای کشور چیست و از نگاه شما، چه نوع تغییراتی باید در سیاست آبی و به طور کلی توسعه پایدار در ایران رخ دهد تا بتوان زخم های سرزمین را التیام داد و کمی سرزمین را پایدارتر کرد؟

پیامدهای تخریب خاک و آب و نابودی محیط زیست، امروز کاملاً در برابر ماست. همه چیز روشن است. این همان سقوط سرزمین است. ادامه این روند، کشور را به مرحله ای می رساند که اصلاح امکان پذیر نباشد. این وضعیت درنهایت، حاکمیت را مجبور به تغییر سیاست ها می کند، اما اگر این اجبار از طرف طبیعت رخ دهد، دیگر بسیار دیر خواهد بود.

اصلاح روندها و فرآیندهای تصمیم گیری باید همین امروز آغاز شود، چون فردا واقعاً دیر است. در ایران، سال هاست صحبت از افزایش بهره وری آب می شود اما یک اشتباه بزرگ رخ داده است؛ افزایش بهره وری، جایگزین کاهش مصرف نیست. حتی اگر بهره وری بالا برود، مصرف باید کم شود. اهمیت موضوع در این است که کشور باید حداقل 40 میلیارد مترمکعب از مصرف سالانه آب خود را کاهش دهد. این تصمیم نه سیاسی است، نه اقتصادی، بلکه یک الزام اقلیمی و زیست محیطی است. باید با صراحت گفت این یک اجبار اقلیمی و سرزمینی است.

درصورتی که این تغییر پارادایم در حکمرانی آب و مدیریت سرزمین رخ ندهد، مخاطرات آن از هر حادثه غیرطبیعی به مراتب بیشتر است. تاکید می کنم ما با اجبار مواجه هستیم و راهی جز تغییر سیاست های توسعه و مدیریت مصرف آب و منابع حیاتی و پایه نداریم. خشکسالی و سیل پاییز امسال دارد یک پیام روشن به ما می دهد؛ هیچ گریزی از بحران نیست مگر آنکه خود را اصلاح کنید.

کاهش مصرف آب در بخش کشاورزی، معمولاً تهدیدی برای تولید غذا و امنیت غذایی تلقی می شود. امنیت غذایی نیز مفهومی کلان و سیاسی است. آیا کاهش مصرف آب، به معنای کاهش تولید و درنهایت ضربه زدن به امنیت غذایی کشور نیست؟ اگر این طور نیست، راهکار غلبه بر این مشکل بسیار مهم را در چه می بینید؟

درواقع، این یک سوءبرداشت رایج است. امنیت غذایی ربطی به میزان تولید داخل ندارد. به توان مالی کشور وابسته است. امنیت غذایی یعنی کشور چقدر ثروت دارد که غذا بخرد و چقدر می تواند به صورت پایدار به منابع خارجی دسترسی داشته باشد. ایران سالانه حدود 15 میلیارد دلار مواد غذایی وارد می کند. اگر کشاورزی ما به دلیل محدودیت های آبی کوچک تر شود، کشور باید توان مالی این را داشته باشد که بخش بیشتری از غذای خود را از خارج از کشور وارد کند.

اگر لازم باشد، ایران باید بتواند 40 میلیارد دلار غذا وارد کند تا نیازهای خود را رفع کند. این موضوع کاملاً معمول است. در دهه 1960 و در اوج جنگ سرد، شوروی 40 درصد غلات مورد نیاز خود را از آمریکا وارد می کرد. درحالی که دو کشور، در حال ساخت بمب اتم و احتمالاً استفاده از آن علیه یکدیگر بودند. بنابراین واردات غذا به خودی خود تهدید نیست؛ وقتی تهدید می شود که کشور پول نداشته باشد. مشکل ما اکنون این است که پولی نداریم تا با آن غذا بخریم.

آب محدود است و ما از آن، بیش از ظرفیتش استفاده کرده ایم. پس کشور باید ثروت تولید کند، نه اینکه منابع طبیعی اش را نابود کند. تنها بخشی از امنیت غذایی، وابسته به تولید داخلی است. آن هم تولیدی که پایدار باشد و منابع آب و خاک را تخریب نکند.

بی تردید میان مدیریت منابع حیاتی کشور، مثل آب، امنیت غذایی و روابط خارجی، ارتباط مستقیم وجود دارد و اگر این ارتباط برقرار نباشد، مشکلات سیاسی و امنیتی خود را به شکل تخریب سرزمین و مصرف منابع طبیعی نشان می دهد. چون دولت ها و حتی مردم برای رفع نیازهای خود به سمت مصرف منابع طبیعی و محیط زیست می روند. یکی سوخت خود را از جنگل تامین می کند، دیگری گوشت خود را از حیات وحش و…، با این وضعیت، آینده چه شکلی خواهد بود؟

این سه حوزه کاملاً به هم وابسته اند. ایران، امروز، نتیجه سیاست خارجی ضعیف را در حوزه آب و غذا با تمام وجود احساس می کند. وقتی روابط بین المللی کشور محدود است و سرمایه گذاری خارجی انجام نمی شود، کشور فقیرتر می شود. کشوری فقیر، نمی تواند غذای مورد نیاز خود را وارد کند و مجبور می شود به منابع داخلی فشار بیاورد. این فشار، همان چیزی است که باعث خشکسالی ساختاری، فرسایش خاک، نابودی تالاب ها، ریزگردها و فرونشست گسترده شده است.

کشوری که سرانه تولید ناخالص داخلی اش 15 هزار دلار باشد، به راحتی غذایش را وارد می کند. اما کشوری که چهار تا پنج هزار دلار سرانه دارد و در سیاست خارجی خود بازبینی نمی کند، ناچار است فشار را بر منابع طبیعی داخل بگذارد و سرزمینش را قربانی کند. این فشار البته، فقط مربوط به اکنون نیست. بلکه این یعنی آینده سرزمین و فرزندان این سرزمین نیز گروگان چنین سیاست های ناپایداری در عرصه سیاست خارجی، سیاسی و مدیریت منابع طبیعی و آب است.

چشم انداز، با ادامه این روند اصلاً روشن نیست. با مصرف 90 میلیارد مترمکعب در سال، ایران به سمت نابودی منابع حیاتی اش می رود. ایران نهایتاً می تواند حدود 50 میلیارد مترمکعب مصرف کند، آن هم با پذیرش ریسک. ادامه این مسیر، تبعات اجتماعی، اقتصادی و زیست محیطی بسیار سنگینی خواهد داشت. این کار دولت هاست که سیاست ها را اصلاح کنند، اما متاسفانه حاکمیت در عمل به مسیر دیگری می رود. اینکه دستگاه های دولتی، دنبال مصرف کننده غیرمسئول می روند، درنهایت دادن آدرس غلط است.

امنیت غذایی ربطی به میزان تولید داخل ندارد. به توان مالی کشور وابسته است. امنیت غذایی یعنی کشور چقدر ثروت دارد که غذا بخرد و چقدر می تواند به صورت پایدار به منابع خارجی دسترسی داشته باشد. امروز، ایران سالانه حدود 15 میلیارد دلار مواد غذایی وارد می کند.