جامعه در تعلیق و انتظار؛ آنچه در 9 روز گذشته، شهرهای ایران را درگیر کرده و از هر گوشه و کنار، صدایی منتقل کرده است، حالا موضوع تحلیل ها و بررسی های مختلف است. آنچه مردم می خواهند و آنچه نمی خواهند، مطالبات و انتظارات شان و موضوعات مورد اعتراض شان، هم بین سخنان مسئولان رده بالا جا پیدا کرده، هم بین تحلیلگران و جامعه شناسان. یکی از به رسمیت شناختن اعتراضات می گوید و یکی از مماشات نکردن دستگاه قضایی با کسانی که اغتشاشگر می داند.

به گزارش هم میهن، ازطرف دیگر، تعداد زیادی از مردم به دقت اتفاقات و تحولات را دنبال می کنند و درباره پیوستن با نپیوستن به اعتراضات فکر می کنند. ازطرف دیگر، اعتصاب مغازه داران و بازاریان در بعضی شهرها به فضای مجازی هم کشیده شده و تعداد زیادی از فروشگاه ها و صفحه های فروش کالا به طور مرتب اعلام می کنند تا اطلاع ثانوی، فعالیت نمی کنند.

شیرین احمدنیا جامعه شناس معتقد است در این روزها که شاهد اعتراضات و تنش فراگیر اجتماعی در سطح کشور هستیم، نباید از یاد برد که این جامعه سال هاست زیر فشارهای هم زمان اقتصادی، فرهنگی، نسلی و نهادی نفس می کشد و امروز این فشارها بار دیگر، خود را به زبان اعتراض نمایان کرده است؛ اعتراضی برآمده از انباشت بلندمدت ناامیدی های تکرارشونده و وعده های محقق نشده. اعتراضات امروز ایران را نمی توان صرفاً به یک قشر، یک نسل یا یک مطالبه خاص تقلیل داد. شاهد نوعی گسست عاطفی میان جامعه و نهادهای تصمیم گیر هستیم.

مردم مدت هاست احساس می کنند که دیده نمی شوند، شنیده نمی شوند، در اولویت قرار داده نمی شوند و کیفیت زندگی روزمره شان در معادلات کلان، کمترین اهمیت را نیز دارا نبوده است. شاید این احساسِ به حاشیه رانده شدن، مهم ترین موتور اعتراض بوده باشد؛ نه صرفاً گرانی، نه فقط بیکاری و نه تنها طرد، محرومیت و محدودیت های اجتماعی سیاسی، بلکه ترکیب همه این ها توأم با حس بی قدرتی را می توان در این مجموعه اعتراض ها که شهرهای کوچک و بزرگ را دربرگرفته، سراغ گرفت.

مردم مدت هاست نمی خواهند در تصمیم هایی که به طور مستقیم بر بدن، معیشت، آینده و کرامت خود و سرزمین شان اثر می گذارد، غایب باشند. توقع اصلی، بازگشت حق انتخاب است؛ حقی که در عرصه های مختلف، از سبک زندگی تا سیاست گذاری اقتصادی، اجتماعی و سیاسی محدود شده یا نادیده گرفته شده است.

اگر به نقش زنان در این اعتراضات نیز توجه کنیم، نقشی که ایشان، به ویژه زنان جوان ایفا می کنند، مدت هاست که دیگر نقشی حاشیه ای یا صرفاً نمادین نیست. زنان را در خط مقدم کنشگری مطالبه گرایانه، بیان نارضایتی و عصیان می بینیم. زنان نسل اندر نسل، در مقام هویت به حاشیه رانده شده ای، فشارهای ساختاری را به شکلی مضاعف تجربه کرده اند.

بدن زنانه در جامعه ایرانی، همواره میدان کنترل پدرسالاری سلطه جو بوده و همین تجربه تاریخی، زنان ایرانی را به کنشگرانی آگاه و جسور تبدیل کرده که امروزه می بینیم به صحنه گردان اقدامات جمعی و اعتراضی تبدیل شده اند. از نظر عددی، نیمی از جمعیت جامعه اند، اما نیمه ای که همواره با آن به عنوان اقلیت برخورد شده و تجربه در اقلیت بودگی را در این جامعه، از نظر طرد و تبعیض و محرومیت نسبی دهه ها، همچون سایر اقلیت‎های قومی و فرهنگی زیسته اند.

امروز اما با حضورشان در صحنه و فریاد بلندشان، چشم ها و گوش ها را ناگزیر از دیدن و شنیدن خود در مقام اکثریت کرده اند. درعین حال همچنان که پیش تر نیز شاهد بوده ایم، اعتراض زنان و حضورشان در صحنه، این بار نیز فقط به مطالبات زنان و زنانه محدود نشده است. اعتراض گسترده زنان متوجه جامعه و معادلاتی در قدرت است که نابرابری را در انواع مختلف آن بازتولید می کند.

شکاف نسلی، سویه دیگر این اعتراضات است. نسل های جدید با ادبیات، ارزش ها و افق های متنوعی بزرگ شده اند. آن ها شرایط خود را با شرایط جوانان در سطح جهان مقایسه می کنند. نسل هایی با دسترسی بی سابقه به اطلاعات و افق وسیع تری که پیش چشمان شان در عرصه زندگی اجتماعی و فرهنگی گشوده شده است. این شناخت و آگاهی بیکران به مدد ابزارهای رسانه ای امروزین از جهان، انتظارات متنوعی را در میان شان برمی انگیزد اما مطالبات شان معمولاً با ساختارهای سخت و انعطاف ناپذیری روبه رو می شود.

در چنین شرایطی، طغیان و اعتراض را باید اجتناب ناپذیر تلقی کرد و برخورد با این صداها، صرفاً آن را به لایه های عمیق تر و رادیکال تر می راند. جامعه ای که امکان بیان مسالمت آمیز نارضایتی را پیدا نکند، ابزار مشروعی برای بهبود شرایط پیش روی خود نبیند و چشم اندازی برای آینده ای بهتر متصور نشود، دیر یا زود با بحران های جدی مواجه و درگیر خواهد شد. اعتماد اجتماعی، سرمایه ای آسیب پذیر است، با بخشنامه و شعار یا چاره اندیشی های مقطعی و عوام فریبانه بازسازی نمی شود.

محمدمهدی مجاهدی جامعه شناس و استاد دانشگاه علامه طباطبایی می گوید در جامعه شناسی مفهوم طبقه، یک استعاره است که می توان با استفاده از آن، قشربندی جامعه را توضیح داد و به روایت های مختلفی از این تحلیل طبقاتی دست پیدا کرد. من معتقدم این استعاره کمی برای فهم وضعیت ما نارساست، مگر اینکه کمی مبتکرانه یا خلاقانه آن را تغییر دهیم تا شاید کمی قدرت تبیین گر پیدا کند.

علاوه بر آن، سه مفهوم دیگر وجود دارد که به ما کمک می کند آن استعاره طبقاتی قشربندی اجتماعی را قابل ترمیم بدانیم؛ مفهوم اول جنبش های اجتماعی ، مفهوم دوم ناجنبش های اجتماعی و مفهوم سوم بی قراری است که علاوه بر اشتراکاتی با دو مفهوم قبلی، تفاوت های زیادی هم با آن ها دارد.

جامعه ایران به غیر از دوره هایی در دوران آقای خاتمی و روحانی، بیش از پنج دهه است که با انباشت تورمی دو رقمی روبه رو است. در کنار آن این جامعه با عوارض تحریم های بسیار شدید هم مواجه است که از سال 2017 به بعد آغاز شد و در این شرایط آثار تحریمی و تورمی به هم ضمیمه می شوند. در کنار آن، جامعه زیر تهدید از بیرون و محاصره از درون قرار می گیرد.

به همه این ویژگی ها باید این مورد را هم اضافه کنیم که جامعه ایرانی از نظر تغییر نسبت جمعیت شهری و روستایی، دگرگونی ژرف آشوبی را در زمینه دسترسی به اطلاعات، افکار و داده به صورت تغییر شکل و بافتار فوق العاده انقلابی پشت سر گذاشته است؛ به خصوص به دلیل گسترش اینترنت و افزایش ضریب فراگیری آن که به دو دهه اخیر مربوط می شود.

به همه این موارد باید تعداد خودروها و توان جابه جایی را اضافه کرد که امکان مشاهده را فراگیر کرده است. واقعیت این است که حواشی شهرهای بزرگ و مناطق مهمی از شهرهایی ازجمله تهران، بدون حضور مسافران دائمی یعنی کارگران دائم السفر- اداره نمی شود.

ضمن اینکه اقتصاد سفر ازجمله رشد صنعت تاکسی های اینترنتی، به پدیده مهمی تبدیل شده و محله های مهمی از حواشی جنوبی ترین نقاط شهر به پارکینگ های بزرگ کارکنان این تاکسی ها تبدیل شده اند که در این شهر دائماً به عنوان یک مشاهده گر فعال تبدیل شده اند؛ بنابراین شکل جدیدی از مناسبات و لایه های تازه ای از تفاهم اجتماعی یا مبادله مفهوم شکل گرفته است. اگر همه این موارد را کنار هم قرار دهیم، مفهوم مارکسی از طبقه بسیار بحرانی می شود و به سختی دراین زمینه قابل استفاده است.

در کنار همه این اتفاقات، موضوع دیگری هم رخ داده که مانند یک بمب روی نظم طبقاتی ما فرود آمده و آن تئوری های الگوهایی تبیینی، مبتنی بر طبقه را از بین برده است؛ من حاصل این فرآیند را طبقه عمودی می نامم. طبقه ای را در نظر بگیرید که سایر طبقات را می برد؛ مثل چاقو که یک کیک را می برد. بنابراین طبقه ای شکل می گیرد که در آن از همه طبقات سابق مثل فرودست، میانی و فرادست در آن عضویت دارند. طبقه عمودی چطور شکل گرفته است؟ غیر از شبکه های اینترنتی و…، اتفاق بزرگی افتاده که باعث شده طبقه عمودی شکل بگیرد؛ در مدت نسبتاً کوتاهی، بخشی از هر طبقه به طبقات زیرین نشست کرده است.

یعنی برای اعضای یک طبقه ظرف یکی، دو، سه سال، دیگر آن مناسبات اقتصادی، انتظارات، توقعات، شبکه های ارتباطی و… را که قبلاً به آن خو گرفته بودند، کار نمی کند، بنابراین به چند طبقه پایین تر منتقل می شوند، آن وقت اعضای طبقات پایین تر هم دیگر در آن طبقه نایستاده اند، بلکه به طبقه دیگری رفته اند. اینجا یک جور فرونشست طبقاتی اتفاق افتاده است و این فرونشست فقط به دلایل اقتصادی نیست؛ به همه دلایل فرهنگی، اطلاعاتی، اقتصادی، اجتماعی و امکان پذیرشدن تحرک اجتماعی است؛ اینها را می توان با آمارهای استارتاپ ها مثل اسنپ هم بررسی کرد.

این شکل گیری طبقه عمودی اتفاقات مهمی را همراه خودش رقم می زند؛ یکی این است که اعضای این طبقه، مثلاً بخشی از بالاترین طبقه مرفه ایران، به یکی، دو طبقه پایین تر ریزش کرده ولی همچنان نسبت به طبقه پایین تر مرفه است اما پیش خودش احساس بدبختی، بیچارگی، تحقیر و ناسزاواری جایگاهی می کند.

مثلا داشته در الهیه زندگی می کرده، خواهر، برادر، مادر و پدرش هم از سال ها قبل آنجا بوده اند بعد ناچار شده پایین ونک جایی را بخرد؛ خب او همچنان وضع اش از کسی که پایین انقلاب است بهتر است ولی پیش خودش و طبقه ارتباطاتی که در آن زندگی می کرده احساس حقارت می کند و ناراضی است. نارضایتی او شبیه کسی است که منطقه 16 زندگی می کرده و حالا مثلاً ناچار شده برود منطقه 18، یا تهران زندگی می کرده و حالا مجبور شده برود در پرند زندگی کند. یا تاجر بوده، چنددهه مغازه تجاری داشته و حالا ناچار است، برود جایی را اجاره کند.

این افراد وضع شان طوری است که نزد خودشان احساس می کنند، این جایگاه سزاوارشان نیست و خودشان را مقصر این افت طبقاتی نمی دانند، به ویژه در کشور ما که دولت، قدر قدرت است، تصمیمات بزرگ می گیرد و عوارض تصمیمات اش، همه را متاثر می کند. ممکن است ما در تحلیل دقیق حکومت در ایران به این برسیم که اتفاقاً قبل و بعد از انقلاب، چندان قوی نبوده و نیست؛ ولی این تصور را ایجاد کرده که قدرقدرت است و خب این نیروی قدرقدرت فقط که روز خوشی ندارد، روز ناخوشی هم دارد و در موقعیت هایی همه او را مقصر می دانند.

بنابراین چه اتفاقی می افتد؟ در تحلیل ها هفت ویژگی برای طبقات اجتماعی برمی شمارند که این طبقات یکی پس از دیگری ریزش می کنند تا اینکه بالاخره آن پایین، چیزی شکل می گیرد از افرادی که دیگر در هیچ طبقه ای نمی گنجند؛ آنقدر بدون عاملیت، شخصیت طبقاتی و بی کنش اند که نمی توانند اراده شان را تبدیل به کنش کنند و فروتر از طبقه اند.

قبلاً در تحلیل های طبقاتی ویژگی های مشترک اعضای هر طبقه را می توانستیم برشماریم اما حالا که طبقه عمودی را تعریف می کنیم، نارضایتی از حکومت، ویژگی اصلی آن است. همه آن ها ناراضی اند؛ حالا این نارضایتی از طبقه یک، به دو تنزل پیدا کرده باشد یا از دو به چهار، فرقی نمی کند؛ آن ها به طور نسبی احساس بدبختی می کنند و این در همه آن ها مشترک است.

من در سال 1396 و بعد از اعتراض های آن سال هم نوشتم که اینجا باید مفهوم پریکاریات را بررسی کرد که به معنی بی ثبات کار یا ناشهروند بی قرار در جامعه شناسی و اقتصاد شناخته می شود که به نوعی طبقه اجتماعی گفته می شود که از افراد بی ثبات و ناپایدار از نظر وضعیت شغلی و معیشتی تشکیل شده است؛ آن ها اعضای طبقه عمودی اند که همه شان در وضعیت تعلیق، بیچارگی و بی قراری قرار دارند، مثل کسی که پایش روی ماسه است و هر لحظه احساس می کند این ماسه فرو می رود و نمی تواند به جایگاه اش مطمئن باشد.