محمد ابراهیم انصاری لاری در یادداشتی در روزنامه هم میهن نوشت: در میان یادداشت های مربوط به سال1381 به پاره نوشته هایی مربوط به گفت وگو با یورگن هابرماس در مهمانسرای دولت در شیراز برخوردم؛ اردیبهشت1381.

هابرماس که به دعوت مرکز گفت وگوی تمدن ها و با میزبانی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی دکتر سیدعطاءالله مهاجرانی به ایران آمده بود، برای دو روز میهمان ما در شیراز بود. فیلسوف و متفکر و مطرح ترین نظریه پرداز اجتماعی معاصر و در واقع یکی از وراث اصلی مکتب فرانکفورت در مدت اقامت کوتاهش در شیراز جلسات بسیار مفیدی با بخش علوم انسانی دانشگاه شیراز، اساتید و دانشجویان داشت و یک شب هم به ابتکار دکتر کمالی سروستانی نشستی ترتیب داده شد که با حضور آیت الله فقید حائری شیرازی برگزار شد.

خدایش رحمت کند آیت الله را که برخلاف آنچه از ظاهرش و از برخی خطبه های نمازجمعه اش دریافت می شد، از جهت توجه عمیق به مباحث معرفت شناسانه و نگرش پویا به مسائل فقهی و آشنایی با افکار و اندیشه های روز دنیا در میان همقطاران خود به کل متفاوت و ممتاز بود. نشست آن شب با حضور فیلسوف نامدار غربی و فقیه و مجتهد پرآوازه شیرازی به درازا کشید و گفت وگوهای پروپیمان و مفیدی شد.

هابرماس که در آن سال ها در اوج فعالیت و نیز اشتهار بود، با اشاره به آخرین کتابش به زبان آلمانی که به تازگی چاپ و منتشر شده بود، با علاقه و اشتیاق نظریات و ایده هایی که در آن کتاب مطرح کرده بود را به اختصار شرح می داد (شایان ذکر است که این کتاب حدود بیست سال بعد با عنوان مهندسی ژنتیک و آینده سرشت انسان توسط یحیی امامی به صورتی پاکیزه و خوش نوشت ترجمه و به بازار آمد).

فیلسوف نامدار غربی که آن شب یکی از چهره های مذهبی مسلمان را از نزدیک می دید، به وجد آمده بود و از نظرات انتقادی اش درباره مهندسی ژنتیک و دست کاری ژن های انسان سخن می گفت و اینکه چه در نشست های علمی و چه در این کتاب به ویژه در مورد مداخله های پیش از تولد و غیرقابل برگشت هشدارهای جدی داده است و از برابری اخلاقی انسان ها سخن گفته و اینکه اگر ویژگی های اساسی فرد با این مداخلات از پیش و توسط دیگران طراحی شود، این برابری خدشه دار می شود.

ناگفته پیداست که این نظرات برای آیت الله حائری چقدر جذاب و جالب بود و وقتی آیت الله حائری در فرازی به این سخن امام علی(ع) که: الناس احرارٌ بطبعهم و مسؤلون عن اعمالهم اشاره کردند که شاهدی روشن بر تایید نظریه هابرماس بود. هیجان و برق چشمان فیلسوف شهیر آلمانی دیدنی بود...

اما غرض اصلی از نقل این خاطره، اشاره به فرازهایی شنیدنی از نظرات و دیدگاه های هابرماس است که به نقد و حتی نفی سرمایه داری مدرن می پرداخت. به خصوص که می دانیم تأمل اصلی این فیلسوف بر مفهوم مدرنیته در اروپاست و شاید مهم ترین و جدی ترین نقد مدرنیته هنوز از آن او باشد و جان کلام او در پاسخ به این پرسش من که سمت وسوی جهان امروز را چگونه می بینید؟

این بود که: امروز به جایی رسیده ایم که سیستم بر جهان زندگی غلبه کرده است و به این ترتیب، عقلانیتِ منفعت محور و ابزاری جای عقلانیت ارتباطی و اخلاقی را گرفته است و نتیجه آن ایجاد سه بحران بزرگ است: بحران خردورزی، بحران مشروعیت نظام های سیاسی و بحران انگیزشی شهروندان برای مشارکت در امور سیاسی و حتی مدنی و اجتماعی.

باری از مرور این یادداشت های بیست واندی سال پیش شگفت زده شدم که با مشاهده وضع موجود کشور می بینیم، امروز همزمان در حال تجربه کردن هر سه بحران هستیم. هرچند بحران اول یعنی بحران عقلانیت را سال هاست در حال تحمل هستیم و نتیجه آن ابرناترازی های ترکیبی است که در نوشته ای تحت عنوان جستجوی رد پای نابخردی در سال های پس از انقلاب در شماره33 مجله سیاست نامه به تفصیل به آن پرداخته ام.

در بحران مشروعیت سیاسی هم که به اعتراف صاحبنظران و اذعان چپ و راست و اصلاح طلب و اصولگرا به بحران و مشکلات رسیده ایم و بحران انگیزش شهروندان نیز که با پای پس کشیدن خاتمی از رای دادن در انتخابات آخرین مجلس به اوج خود رسیده بود؛ ناگهان اما با ظهور یک جراح متوسط الرتبه قلب و پیروزی دست وپاشکسته اش به مدد اصلاح طلبان، این بحران اندکی فروکش کرد و مع الاسف با ناتوانی رییس جمهور و دولتش در عمل به وعده های کوچک بزرگ خود، دوباره در گردوغبارِ افول و در باتلاقی از نزول گرفتار شده است و امروز به جایی رسیده ایم که علاوه بر مردمِ تنها مانده و دلسرد و رنجیده خاطر و اسیر در کوران گرانی و تورم، دیگر حتی کمترین انگیزه ای برای نقد و نصیحت و ارائه نظرات کارشناسی نیز در هیچ کسی سراغ نمی توان داشت مگر نویسندگان حرفه ای و منتقدان همیشگی که آنها هم به اندازه ای که نگویند فلانی کجاست و چه شده که دیگر نمی نویسد؟

گویی، نه نوشته و نقد هیچ نویسنده و ناقدی و نه اظهارنظر هیچ نخبه و متخصصی و نه پند و نصیحت هیچ سیاست ورز عاقل و منصفی مدت هاست که دیگر حتی نه شنیده می شود و نه خوانده، چه رسد به اینکه کمترین توجه و التفاتی به آنها شود. به قول احمد زیدآبادی، دیر دانستیم که این نوشته ها و گفته ها هرگز به سمع و بصر حضرات نرسیده و نخواهد رسید و حُقه نامهربانی و بدعهدی همچنان بر همان مُهر و نشان هست که بود...