در زیر پوست جامعه ایرانی چه می گذرد؟ تحولات جامعه ایرانی در امتداد رخدادهای جهانی به چه سمت و سویی می رود؟ حوادث اخیر در جامعه ایرانی را از منظر تاریخ، خرد و هویت ایرانی چگونه می توان تحلیل کرد؟ در شرایطی که جامعه ایرانی آبستن حوادث تازه ای شده و مردم خواستار توجه بیش از پیش نظام حکمرانی به مساله معیشت و زندگیشان شده اند، یافتن پاسخی برای پرسش های طرح شده واجد اهمیت ویژه ای است.

به گزارش اعتماد، عالمان علوم مختلف از جامعه شناسان و سیاستمداران گرفته تا فیلسوفان و اهالی ارتباطات، هر کدام از زاویه دید خود به این ابهامات می نگرند و برای آن پاسخی می جویند. بیژن عبدالکریمی اما معتقد است که جامعه ایرانی مدت هاست که به دنبال صعود به موقعیت برتر و بالاتری است. جامعه ای که از خرد تاریخی و هویتی ژرف بهره مند است، تاب درجا زدن و فرو رفتن را ندارد. او معتقد است تنازع میان سنت و مدرنیسم در جامعه نهایتا منجر به ظهور و بروز نسلی می شود که تنها به پیشروی و بهبود می اندیشد. این استاد فلسفه معتقد است، روح ایرانی نه تاب تندروی و افراط و استبداد درونی را دارد و نه اعتقاد به بردگی و بی معنایی و نیهیلیسمی که غرب منادی آن است. عبدالکریمی با اشاره به اینکه نسل z، نسلی است که نسبت به همه چیز شکاک است و در خصوص هر مبحثی پرسش تازه ای را طرح می کند، این خصیصه را طلیعه ظهور و بروز فضایی تازه و معنایی نو می داند. این گفت وگو ماحصل گفت وگوی خبرنگار ما با استاد فلسفه ای است که معتقد است ایران با تکیه بر شک گرایی و پرسشگری نسل z روزهای روشنی را پیش رو دارد.

این روزها جامعه ایرانی دستخوش رخدادها و تحولات تازه ای قرار گرفته است. از منظر معناشناسی این تحولات و رخدادها را چگونه می توان ارزیابی کرد؟

گرچه من خودم به شما پیشنهاد دادم که باید میان گزاره های ذهنی و عینی و مسائل اقتصادی، رخدادهای فرهنگی و اجتماعی تفاوت قائل شد، اما واقع آن است که ریشه ها و فرهنگ با مسائل عینی و روزمره در ارتباط هستند. امروز گفتمان انقلاب که در فرهنگ سنتی و دینی ایران متبلور شده در حوزه معیشتی و اقتصادی نتوانسته است مطابق مطالبات مردم حرکت کرده و در واقع مردم را ارضا کند. مردم ایران این روزها از کاهش ارزش پول، تورم، کاهش قدرت خرید و در یک کلمه مشکلات معیشتی نالانند.

در عین حال این رخدادها با جهان پسامدرن و دوران شکاکیت همزمان شده است. در دوران پساحقیقت و دوران پسامدرن نمی توان یک روایت واحد را ارایه کرد و روی آن به توافق رسید. در این دوران جامعه ایرانی با یک شرایط فرهنگی بحرانی مواجه شده است. به خصوص که نوعی فرهنگ غرب سالاری و غرب پرستی در ایران و البته بسیاری از نقاط دیگر جهان رشد کرده و نظام سلطه جهانی هم این فرهنگ را بسط می دهد. از سوی دیگر تحولات حوزه آی تی، ظهور شبکه های اجتماعی و رویکردهای فناورانه هم این مفهوم را پمپاژ می کند که فرهنگ های مختلف در جوامع مختلف باید جهانی شده و در جهت سیطره غربی ها حرکت کنند.

ایران در این مختصات فرهنگی چه شرایطی را دارد؟ آیا ضرورتی دارد که در برابر فشارها برای جهانی سازی مقاومت کنیم؟

من شاهدم که از طریق فضای مجازی در چند حوزه روی جامعه ایرانی مهندسی فراگیری صورت می گیرد. نخست مساله جنسیت است؛ در واقع طرف مقابل به دنبال شکستن همه حریم ها و فروپاشی همه چارچوب هاست. مساله بعدی بحث هویت تاریخی ایرانیان است که دستخوش این مهندسی فکری شده است. در فضای مجازی همه شخصیت های تاریخی ما از پیامبر(ص) و علی(ع)، حسن(ع)، حسین(ع) و...گرفته تا حافظ و سعدی و حتی شاملو، جلال آل احمد، شریعتی و...مورد تهاجم و خدشه قرار گرفته اند. دردآور اینکه برخی روشنفکران ایرانی هم با این مهندسی همراه می شوند. آنها تا اعماق وجود خود غرب زده و غرب پرست شده اند. باید این مهندسی را به شکل معکوس درآورد و از هویت و تاریخ ایرانی دفاع کرد.

اما آیا با غلتیدن به دامن سنت و دوری از مدرنیسم همه مشکلات این کشور حل می شود؟

واقع آن است که فرهنگ سنتی هم نمی تواند نیازهای فکری و فرهنگی جامعه ایرانی را پاسخ دهند. جامعه ایرانی با یک خلأ عظیم مواجه شده است. اما فرهنگ ایرانی، خِرد ایرانی، لوگوس ایرانی به درختی می ماند که هر چند ساقه و شاخه و تنه اش آسیب دیده و حتی تنه اش از سوی افراد جاهل و بازیگوشی ها آتش گرفته، اما ریشه های قوی این درخت فرهنگی در خاک ریشه دار است. من به این ریشه ها ایمان دارم در عین حال که عناصر منفی روند انحطاط فرهنگی به تبع فرهنگ جهانی، ایران را نیز آزار می دهد و به قول فردید بزرگ، روح فرهنگ به جسم تمدن و تکنولوژی بدل شد و جهان فناور همه چیز را بلعیده، حرکت های زیرپوستی جالبی از سوی جوانان، دانشجویان، اندیشمندان ایرانی، طلبه ها و...انجام می شود تا از این فرهنگ و این خرد حفاظت و این فرهنگ به نسل آینده منتقل شود. اما دیوارها و برج و باروهای ستبر باورهای سنتی و غرب زدگی و اعتقاد به جهان بینی عصر روشنگری اروپایی مرتبط با قرون 18 و 19 به شدت متزلزل شده است. به بیان ساده تر ما، اسیر نوعی نیهیلیسم هستیم و نیهیلیسم یعنی فروریختن همه بت ها!

این فروپاشی همه بت ها که شما از آن نام می برید چه معنا و مفهومی دارند؟

این فروریزی همه بت ها از منظر فرهنگی و اجتماعی دو وجه دارد، هم یک وجه بسیار مخرب دارد که همه باورها و توتم های یک قوم و یک ملت را شامل می شود. اما وجه دیگر آن به تعبیر نیچه انتظار برای ظهور یک ایمان تازه، گرم، نیرومند و اثرگذار است. فکر می کنم با یک نزاع سخت در دل جامعه روبه رو هستیم. این نزاع تنها سیاسی نیست، این نزاع ابعاد فرهنگی هم دارد. یعنی سنت با همه قدرت خود پا به میدان گذاشته و نیروهای غرب زده نیز با همه قدرت ممکن و حتی به پشتوانه نیروهای خارجی پا به میدان گذاشته اند. هنگامه نبرد نهایی از راه رسیده است.

نتیجه این رویارویی میان سنت و مدرنیسم در عرصه های اجتماعی و فرهنگی چه خواهد بود؟

فکر می کنم در این میان یک راه دیگر هم وجود دارد که به این ثنویت تن نمی دهد و راه تازه ای را به روی جامعه می گشاید. خرد ایرانی ققنوس وار خود را آشکار می کند. معتقدم با عبور از یک الی دو دهه فترت، یک تحول فکری رخ می دهد و جامعه با آن روبه رو می شود و بر بلندای آن پیش می رود و می بالد.

شما معتقدید که روح تمدن ایرانی از این چالش ها و تنازعات میان سنت و مدرنیسم عبور می کند. برای عبور از این بحران اما چه زمینه هایی لازم است؟

خرد ایرانی، جهان مادی را تجلی یک حقیقت قدسی می داند. ایرانی این حقیقت را بالاتر از هر مفهومی می داند. فرهنگ ایرانی نه به دین خودپرستی و شخصیت پرستی تن می دهد و نه تن به بردگی غیر می دهد. خرد ایرانی نه زیر بار قدرت های داخلی و استبداد سر خم می کند و نه در برابر قدرت های خارجی عقب نشینی می کند. ایرانی این آزادگی را دارد. روی معنا دست می گذارد و تن به نیهیلیسم غربی نمی دهد. اما از سوی دیگر این حقیقت، حقیقتی نیست که بتوان آن را برای انسان ایرانی به شکل یک بت دینی درآورد و تعین بخشید! لذا جامعه ایرانی به بنیادگرایی تن نمی دهد. لذا خرد ایرانی هم با ارتجاع مذهبی، خرافه های دینی و بنیادگرایی در ستیز است و در همان حال با بی محتوایی، بی معنایی، مرگ معنا و مرگ حقیقت و در یک کلام نیهیلیسم غربی زاویه دارد. به این دلیل است که معتقدم جامعه ایرانی از دل این تضادها، ناترازی ها، کمبودها، فقدان ها و...راهی به سمت توسعه، به سمت رشد و به سمت دانایی می یابد و آن را می پیماید.

همان طور که می دانید بخش قابل توجهی از اعتراضات این روزهای کشور مرتبط با تحرکات نسلz است. اگر قرار باشد به عنوان یک معلم و استاد دانشگاه با این نسل صحبت کنید نسل z را متوجه چه امری می کنید؟

این نسل، یک نسل مطلق و یک شک مطلق است. این نسل هر چیزی را زیر پرسش می برد. پرسشگری ویژگی این نسل است. این شکاکیت و پرسشگری از سوی نسل z، دو وجه دارد، یکی وجه تخریبی است. تخریب به صورت مطلق، هر چند می تواند خطرناک باشد، اما از سوی دیگر باعث فروریزی بت های پوشالی می شود. در ایران بت ها باید فرو بریزند تا یک حقیقت تابناک پیش روی جامعه ایرانی به خصوص نسل زد و نسل آلفا و سایر نسل های جوان نمایان شود. این حقیقت تابناک بر بلندای همان خرد ایرانی ظهور و بروز پیدا می کند که طی سال ها، دهه ها و قرن ها و هزاره ها، جامعه ایرانی را مانا، پایدار و برقرار ساخته است. شک نکنید فردا برای این نسل و همه نسل های ایرانی از امروز روشن تر و تابنده تر خواهد بود. این نسل قادر خواهد بود از میان گدازه های سنت و بنیادگرایی و افراط از یک طرف و نیهیلیسم و بی معنایی، راهی به سمت رشد و بهبود و توسعه پیدا کند. من به این نسل امیدوارم و آینده را به رغم همه مشکلات روشن می بینم.