دیدار 29 دسامبر دونالد ترامپ و بنیامین نتانیاهو در عمارت مارالاگو فلوریدا، بار دیگر معادلات پیچیده خاورمیانه را زیر ذره بین قرار داد. این ششمین نشست مستقیم دو رهبر در سال 2025 بود؛ نشستی که با دست دادن های گرم، تمجیدهای متقابل و حتی اهدای جایزه اسراییل به ترامپ همراه شد- ترامپ، نتانیاهو را رهبری قوی خواند و نتانیاهو او را دوست بی همتا توصیف کرد.

به گزارش اعتماد، پشت این فضای دوستانه، محورهای کلیدی چون اجرای فاز دوم آتش بس غزه برجسته بود: ترامپ بر ضرورت خلع سلاح سریع حماس تاکید ورزید و هشدار داد که در صورت مقاومت، این گروه با عواقب شدیدی روبه رو خواهند شد، رییس جمهوری امریکا همزمان از اسراییل خواست عقب نشینی کند تا نیروی های بین المللی بتوانند مستقر شوند.

سایه برنامه هسته ای و موشکی ایران نیز بر گفت وگوها سایه افکنده بود؛ ترامپ مدعی شد شنیده هایی مبنی بر تلاش تهران برای ارتقای توان موشکی اش شنیده شده، اما همزمان ابراز امیدواری کرد که ایران به مذاکره و توافق تمایل نشان دهد و ادعا کرد: اگر بخواهند توافق کنند، رویکردی هوشمندانه تر را برگزیدند. گزارش ها حاکی از آن است که نتانیاهو در پی جلب حمایت بیشتر برای مقابله ادعایی با آنچه تهدید ایران می خواند به واشنگتن سفر داشت، اما ترامپ بر تعادل میان فشار و دیپلماسی تاکید کرد و پیشرفت چشمگیری در مذاکرات هسته ای گزارش نشد. اختلافات دو رهبر بر سر سوریه و کرانه باختری نیز پنهان نماند.

این دیدار که با تمدید اقامت نتانیاهو در فلوریدا همراه شد، بیش از آنکه تحول اساسی ایجاد کند، تعادل شکننده ای را نشان داد؛ ترامپ در پی تثبیت میراث دیپلماتیک خود و نتانیاهو در جست وجوی اهرم های سیاسی داخلی. منطقه همچنان در وضعیت حساسی قرار دارد، جایی که دیپلماسی و خویشتنداری می تواند از تشدید تنش ها جلوگیری کند. در همین راستا روزنامه اعتماد با هدف واکاوی ابعاد سفر نتانیاهو به امریکا با رحمن قهرمانپور، کارشناس ارشد مسائل بین الملل گفت وگو کرده است. مشروح گفت وگو در ادامه آمده است.

رحمن قهرمانپور، کارشناس مسائل بین الملل، در پاسخ به سوالی درباره چرایی سفر بنیامین نتانیاهو به ایالات متحده در مقطع کنونی، این سفر را در پیوند با چند پرونده عمده میان واشنگتن و تل آویو ارزیابی کرد و توضیح داد که محور نخست این سفر، نحوه پیشبرد فرآیند صلح در غزه است؛ ازجمله بحث استقرار یا عدم استقرار نیروهای بین المللی، تشکیل یا عدم تشکیل دولت تکنوکرات در غزه، چگونگی خلع سلاح حماس و تعیین تکلیف اجساد گروگان ها که در چارچوب روند صلح غزه مطرح شده و برای اسراییل و دولت دونالد ترامپ جنبه حیاتی دارد.

به باور قهرمانپور این موضوع از این منظر با اهمیت است که رییس جمهوری امریکا اعتبار جهانی خود را به پایان جنگ غزه و تثبیت نظمی جدید در منطقه گره زده و مایل نیست شعله جنگ دوباره زبانه کشیده و این اعتبار مخدوش شود. به گفته او، در همین حال نتانیاهو در داخل با فشار شدید روبه رو است تا در برابر پیشنهادهای واشنگتن در پرونده غزه کوتاه نیاید و بر خلع سلاح کامل حماس اصرار بورزد. قهرمانپور موضوع دوم اختلاف میان دوطرف را مساله حزب الله لبنان و ضرب الاجل تعیین شده برای خلع سلاح این گروه می داند؛ مهلتی که تا 31 دسامبر تعیین شده و اسراییل تهدید کرده در صورت عدم تحقق آن، حملات به مواضع حزب الله را از سر خواهد گرفت، درحالی که عربستان سعودی و فرانسه خواستار تمدید دو ماهه فرآیند آتش بس شده اند و ایالات متحده راه حلی میانه پیشنهاد کرده که براساس آن، تسلیحات سنگین تحویل داده شود و سلاح سبک برای جلوگیری از جنگ داخلی باقی بماند، اما حزب الله قاطعانه با اصل خلع سلاح مخالف است.

این کارشناس ارشد مسائل بین الملل در ادامه افزود: پرونده سوم، ایران است؛ هر چند تهران از نظر زمانی در اولویت فوری قرار ندارد، اما برای ترامپ و نتانیاهو اهمیت راهبردی دارد، به ویژه آنکه ترامپ می کوشد نشان دهد تهدید ایران مهار شده، نظم موردنظر امریکا در منطقه برقرار است و تهران تضعیف شده، درحالی که نتانیاهو بر تداوم تهدید ایران، بازسازی توان موشکی و پیامدهای آن برای موجودیت اسراییل انگشت می گذارد.

به تعبیر قهرمانپور، جلسه نتانیاهو و ترامپ در اقامتگاه شخصی رییس جمهوری امریکا در مارالاگو نشان داد که واشنگتن تا حد قابل توجهی با ارزیابی تل آویو همراه است؛ چنان که ترامپ صریحا هشدار داد در صورت بازسازی برنامه موشکی ایران، امریکا به این کشور حمله خواهد کرد و درباره برنامه هسته ای نیز تاکید کرد اگر تهران بخواهد سطحی مشابه چنین فعالیتی بسان دوره پهلوی را احیا کند، واکنش نظامی فوری در دستور کار قرار خواهد گرفت.

از نگاه او، این مواضع نشان می دهد که پرونده ایران برای دوطرف بسیار مهم است و نتانیاهو در همین چارچوب برای مذاکره درباره سه محور غزه، حزب الله و ایران به دیدار ترامپ رفته؛ هرچند در هر سه محور اختلاف نظرهایی میان واشنگتن و تل آویو باقی است، اما لحن ترامپ درباره ایران حاکی از آن است که او تا حد زیادی با نخست وزیر اسراییل هم نظر شده و با برجسته کردن برنامه موشکی ایران به عنوان خط قرمز جدید، خطر سخت تر شدن معادلات مذاکراتی و کاهش بیشتر امید به توافق را تقویت کرده است.

قهرمانپور در ادامه و درباره اجماع نسبی رهبران دو بازیگر درباره ایران تاکید کرد، باید با احتیاط به این ادعاها نگریست. در نگاه نخست به نظر می رسد ترامپ با بخش مهمی از مواضع اسراییل همراهی کرده، اما ارزیابی کاخ سفید و شخص رییس جمهوری این است که در میان سه پرونده غزه، حزب الله لبنان و ایران، موضوع ایران از نظر زمانی فوریت عملیاتی ندارد، هرچند همچنان در سطح راهبردی اولویت بالایی دارد.

او توضیح داد که همین عدم فوریت زمانی می تواند در ادامه و تحت تاثیر تحولات مربوط به حزب الله و حماس زمینه را برای بازنگری سیاست های امریکا در ارتباط با اسراییل هموار کند؛ برای مثال، اگر تل آویو نتواند در خلع سلاح حزب الله به اهداف خود دست یابد، احتمال دارد واشنگتن از میزان حمایت خود از یک اقدام نظامی اسراییل علیه ایران کاسته و بدین ترتیب، عامل زمان به متغیر کلیدی در این معادله بدل شود.

قهرمانپور در ادامه خاطرنشان کرد: از لحن و فحوای سخنان ترامپ می توان دریافت که او درباره همراهی با اسراییل در سناریوی حمله احتمالی به ایران نوعی موافقت اصولی را اعلام کرده، اما این بدان معنا نیست که واشنگتن در هر زمان و تحت هر شرایطی به خواست تل آویو برای اقدام نظامی پاسخ مثبت خواهد داد، زیرا امریکا همزمان می کوشد از آغاز یک منازعه تازه و گسترده در منطقه جلوگیری کند.

این کارشناس مسائل بین الملل یادآور شد که ایران نیز صراحتا هشدار داده در صورت حمله مجدد اسراییل، دامنه درگیری در سطح منطقه ای را گسترش خواهد داد؛ موضعی که برای محاسبات امریکا اهمیت دارد، زیرا اگر اسراییل بخواهد واشنگتن را به همراهی در اقدام نظامی علیه ایران متقاعد کند، باید تضمین دهد این اقدام به جنگی منطقه ای تبدیل نشود و منافع متحدان امریکا در منطقه را به صورت جدی به خطر نیندازد.

قهرمانپور در ادامه تاکید کرد که چارچوب رفتاری رییس جمهوری امریکا همچنان بر دیپلماسی اجبار استوار است؛ به این معنا که او هم در پرونده هسته ای ایران و هم در موضوع برنامه موشکی، از تهدید جدی به استفاده از نیروی نظامی به عنوان اهرم فشار برای دستیابی به توافق بهره می گیرد.

قهرمانپور بر این باور است که ترامپ همچنان معتقد است راه رسیدن به توافق با ایران از مسیر تضعیف موقعیت این کشور و استفاده ترکیبی از قدرت نظامی و فشار حداکثری می گذرد و همین نگاه، فاصله میان تصویر صلح ساز ادعایی و واقعیت سیاست عملی او را آشکار می کند.

این کارشناس مسائل بین الملل درباره محور دوم رایزنی دو رهبر، یعنی صلح غزه و اختلاف جدی ترامپ و نتانیاهو بر سر مرحله دوم اجرای این صلح و بحث الحاق کرانه باختری به اسراییل، بر آن است که شکاف میان دوطرف در این زمینه آشکار و عمیق است. او توضیح داد که ایالات متحده بارها با صراحت اعلام کرده با الحاق کرانه باختری مخالف است و کشورهای عربی، از امارات و عربستان سعودی گرفته تا دیگر دولت های عربی، این مساله را خط قرمز خود دانسته اند؛ حتی برخی کشورهایی که روابط خود را با اسراییل عادی سازی کرده اند هشدار داده اند در صورت پیش رفتن طرح الحاق، روند عادی سازی را متوقف و روابط را قطع خواهند کرد.

به گفته قهرمانپور، در نظم منطقه ای مطلوب واشنگتن، این موضوع جایگاهی اساسی دارد و همزمان نهادهای اقتصادی و مالی امریکا نیز تشکیل دولت فلسطینی یا دست کم ترسیم افقی روشن برای آن را پیش شرط افزایش سرمایه گذاری امریکا در منطقه و نیز سرمایه گذاری کشورهای عربی در ایالات متحده می دانند.

قهرمانپور یادآور شد که در طرح بیست ماده ای ترامپ برای غزه، تصریح شده اقدامات مرتبط با صلح باید درنهایت به ایجاد افقی برای تشکیل دولت فلسطینی بینجامد و همین بند به یکی از حساس ترین نقاط اختلاف میان واشنگتن و تل آویو تبدیل شده، در حالی که جناح راست و تا حدی جریان چپ اسراییل تشکیل دولت فلسطینی را بزرگ ترین تهدید علیه امنیت ملی خود تلقی کرده و حاضرند حتی با هزینه تقابل با امریکا، با آن مخالفت کنند.

قهرمانپور در مقابل، موضع کاخ سفید و تیم ترامپ را چنین توصیف می کند که تشکیل دولت فلسطینی یا حداقل ایجاد امید جدی به تحقق آن، کلید شکل گیری نظم جدید امنیتی در خاورمیانه است و بدون حل منازعه فلسطین نمی توان به چنین نظمی دست یافت؛ از همین رو، باید دید دوطرف چگونه خواهند توانست این اختلاف را مدیریت کنند، هر چند خود امریکایی ها نیز اذعان دارند که کار بسیار دشواری پیش رو است.

او سپس به اختلافات جزیی اما مهمی اشاره می کند، ازجمله نقش آفرینی ترکیه در بازسازی غزه و حضور در چارچوب نیروهای بین المللی که از نظر ترامپ مطلوب است اما اسراییل آن را خط قرمز می داند و نیز بحث حضور یا عدم حضور تشکیلات خودگردان فلسطینی در فرآیند حکمرانی در غزه و میزان خلع سلاح حماس؛ موضوعاتی که هرچند ظاهرا فرعی به نظر می رسند، اما از منظر طرفین اختلاف برانگیز و تعیین کننده اند.

قهرمانپور در بخش دیگری و در پاسخ به پرسشی درباره رویکرد اسراییل در سوریه بر پیوند پرونده های فلسطین، سوریه و لبنان در طرح نظم جدید منطقه ای امریکا تاکید کرد و گفت: از دید واشنگتن، مهار و درنهایت خلع سلاح حزب الله در لبنان به معنای کاهش تهدیدات علیه اسراییل است و فروپاشی نظم پیشین در سوریه نیز امکان قطع پیوند ساختاری میان دمشق و حزب الله را فراهم کرده و مسیر پایان حمایت رسمی سوریه از این گروه را هموار ساخته است.

قهرمانپور با اشاره به تغییر رویکرد حاکمیت جدید سوریه توضیح داد که برای نخستین بار در شش دهه گذشته، حکومتی در دمشق مستقر است که ادعای سرزمینی نسبت به لبنان ندارد؛ درحالی که در ایدئولوژی حزب بعث، لبنان بخشی از خاک سوریه تلقی می شد و عدم به رسمیت شناختن استقلال این کشور، همواره مانع مهمی در تقویت حاکمیت لبنان بوده است. او بر این باور است که امریکایی ها اکنون احمد الشرع را در موقعیتی می بینند که می تواند لبنان را به رسمیت بشناسد و به دلیل قرار گرفتن در وضعیت ضعف، ناگزیر از همراهی با برنامه های واشنگتن است، اما در عین حال، رفتار نتانیاهو در سوریه را عاملی می دانند که این روند را مختل کرده و از نگاه امریکا به زیان امنیت و ثبات سوریه و چشم انداز بازسازی این کشور تمام شده است.

قهرمانپور اضافه کرد که این اقدامات ضمن تیره کردن افق بازگشت آوارگان سوری، خشم ترکیه را نیز برانگیخته و موجب شده نه آوارگان مستقر در اروپا و نه آوارگان حاضر در ترکیه تمایلی به بازگشت نداشته باشند، در حالی که واشنگتن برای تثبیت نظم جدید نیازمند بازگشت تدریجی آوارگان و تبدیل سوریه به محل مناسبی برای سرمایه گذاری است. او یادآور شد که اهمیت مساله سوریه برای امریکا تا آنجاست که ترامپ حتی از کردها که به طور سنتی متحد واشنگتن در منطقه به شمار می روند، خواسته با حکومت احمد الشرع آشتی کنند، سلاح را کنار بگذارند و در ارتش سوریه ادغام شوند؛ نشانه ای که از نگاه قهرمانپور عمق تمرکز ایالات متحده بر ثبات سازی در سوریه را آشکار می کند.

او در ادامه به اختلاف میان اسراییل و ترکیه در میدان سوریه اشاره کرد و گفت این شکاف در کنفرانس خبری اخیر ترامپ و نتانیاهو نیز نمود یافت، جایی که رییس جمهوری امریکا کوشید از تشدید تنش میان آنکارا و تل آویو در سوریه جلوگیری کند تا پروژه نظم سازی منطقه ای دچار اختلال نشود. این کارشناس مسائل بین الملل درباره نقش عراق در سناریوی رویارویی احتمالی ایران و اسراییل، خاطرنشان کرد: تا مدت ها نوعی فرمول همزیستی میان ایران و امریکا در عراق برقرار بود و دوطرف می کوشیدند از خط قرمز یکدیگر عبور نکنند، اما پس از ترور سردار شهید قاسم سلیمانی، فشار واشنگتن بر بغداد افزایش یافت و در مقابل، تهران نیز از سیاست مماشات پیشین فاصله گرفت و در پی گسترش نفوذ موثرتر در عراق برآمد.

به گفته قهرمانپور، عراق برای ایران از منظر دور زدن تحریم ها اهمیت ویژه ای دارد؛ ازجمله در صادرات برق و پیچیدگی های ناشی از موانع امریکا در مسیر بازگشت وجوه این صادرات، که آن را به یکی از گره گاه های اصلی کشمکش اقتصادی میان دو کشور تبدیل کرده است. او با اشاره به انتخابات اخیر و پیروزی محمد شیاع السودانی گفت اکنون موضوع تعیین نخست وزیر به اصلی ترین میدان رقابت ایران و امریکا بدل شده و به نظر می رسد تهران از یک سو با تمدید نخست وزیری السودانی چندان موافق نیست، زیرا نخست وزیران عراق غالبا یک دوره ای بوده اند و آمدن چهره ای جدید، باتوجه به زمان لازم برای استقرار در قدرت، امکان محدود کردن نفوذ ایران را برای او کاهش می دهد.

قهرمانپور در عین حال هشدار داد که روی کار آمدن نخست وزیری تازه کار، می تواند خطر تحت فشار قرار گرفتن السودانی ازسوی امریکا و اسراییل و انجام اقداماتی خلاف منافع ایران را افزایش دهد و همین موضوع وضعیت تهران را دوگانه و پیچیده می کند. این کارشناس ارشد مسائل بین الملل افزود که واشنگتن نیز مخالفت جدی با السودانی ندارد، اما مانند موارد دیگر، حمایت خود را مشروط به مقاومت او در برابر نفوذ ایران کرده و از این زاویه به فرآیند تعیین نخست وزیر می نگرد.

قهرمانپور در پایان این بخش، با اشاره به برگزاری نخستین جلسه مجلس جدید عراق، تاکید می کند که باید منتظر ماند و دید آیا تهران و واشنگتن بر سر نخست وزیر جدید به نوعی مصالحه خواهند رسید یا روند انتخاب او طولانی و قفل خواهد شد، موضوعی که مستقیما بر توان امریکا برای تبدیل عراق به میدان بی طرف در هر رویارویی احتمالی ایران و اسراییل اثر خواهد گذاشت.

او همچنین درباره برجسته شدن موضوع خلع سلاح حزب الله لبنان در دیدار نتانیاهو و ترامپ و سناریوهای محتمل، خطر حمله اسراییل به حزب الله را بسیار جدی ارزیابی می کند. او یادآور می شود که اسراییل اخیرا به مقر تیپ رضوان حزب الله حمله کرده و چند هفته پیش نیز یکی از فرماندهان ارشد این گروه را هدف قرار داده است؛ نشانه هایی که از نگاه او بیانگر آمادگی تل آویو برای آغاز عملیات گسترده است.

قهرمانپور در مقابل، موضع امریکا را مبتنی بر واقع بینی نسبت به توان ارتش لبنان می داند و می گوید واشنگتن بر این باور است که ارتش لبنان در وضعیت فعلی توان اجرای ماموریت خلع سلاح حزب الله را ندارد و ابتدا باید این ارتش تقویت شود، ضمن آنکه ایالات متحده ترجیح می دهد حزب الله بتواند بخشی از سلاح سبک خود را حفظ کند تا از لغزش اوضاع به سوی جنگ داخلی جلوگیری شود.

او توضیح می دهد که امریکا، فرانسه و عربستان سعودی در مجموع طرفدار رویکردی منعطف تر هستند، درحالی که اسراییل اعتقاد دارد پنجره فرصت برای دفع تهدید حزب الله در حال بسته شدن است و از همین رو بر آغاز هرچه سریع تر حملات و تداوم حضور نظامی در لبنان تا خلع سلاح کامل این گروه اصرار می ورزد.

به گفته قهرمانپور، هنوز موضع نهایی و رسمی واشنگتن در قبال این سناریو روشن نشده و باید منتظر روشن شدن نتیجه رایزنی های نتانیاهو و ترامپ ماند، اما می توان انتظار داشت اسراییل در این مذاکرات بر دریافت تضمین های قطعی برای خلع سلاح کامل حزب الله یا دست کم چراغ سبز برای آغاز حملات گسترده پافشاری کند.