از هشتم دی ماه و هم زمان با اعتراضات به افزایش قیمت دلار و فشارهای اقتصادی، اینترنت ایران وارد وضعیتی ناپایدارتر از گذشته شده است؛ اختلال های منطقه ای، کندی شدید شبکه و از کار افتادن بخشی از VPN ها.

به گزارش شرق، کارشناسان شبکه می گویند آنچه کاربران تجربه می کنند، نه یک نقص فنی، بلکه نتیجه تصمیمی آگاهانه است؛ تنظیم سطح اختلال براساس میزان تنش، حتی به قیمت مختل شدن زندگی روزمره .

برخلاف تصور عمومی، اینترنت این روزها نه سراسری قطع شده و نه یک الگوی واحد در اختلال روی آن دیده می شود. روایت کاربران نشان می دهد اختلال روی اینترنت به شدت منطقه ای شده است. یکی از کاربران می گوید در مرکز شهر حتی پیام رسان ها به سختی باز می شوند، اما چند کیلومتر دورتر، همان اینترنت قابل استفاده است. فیلترشکنی که در خانه وصل نمی شود، در مسیر جاده یا حاشیه شهر ناگهان بالا می آید.

او در این مورد می گوید: فیلترشکن ها یکی در میان کار می کند. ارسال پیام ها به سختی اتفاق می افتد و یک ویس ساده ارسال نمی شود .

او بیشتر از همه چیز نگران این است که اگر اینترنت به صورت کامل قطع شود، باید چگونه کارهایش را به کارفرما تحویل دهد و در این شرایط به همین اختلال های مقطعی روی اینترنت تا قطعی کامل هم راضی است.

وقتی کاربران سراغ فروشندگان VPN می روند تا ببینند چرا فیلترشکن هایشان در این روزها به درستی کار نمی کند، پاسخ ها اغلب مبهم اما تکرارشونده است: حاکمیت یک سری پروتکل زده ، این روش فعلا جواب نمی دهد ، باید صبر کنید تنظیمات عوض شود .

این توضیح های کلی اگرچه برای کاربران قانع کننده نیست، اما به گفته کارشناسان شبکه، بی ارتباط با واقعیت هم نیست. اختلال ها اغلب روی پروتکل هایی اعمال می شود که شناسایی شان ساده تر است و هزینه جانبی کمتری دارد. نتیجه اما برای کاربر فرقی نمی کند؛ اینترنتی که باید ابزار زندگی باشد، به مانع دائمی تبدیل شده است.

کاربران می گویند استفاده از اینترنت حالا نیازمند چند VPN مختلف، تغییر مداوم تنظیمات، خاموش و روشن کردن داده و جابه جایی فیزیکی در شهر شده است؛ فرایندی فرسایشی که حتی کارهای ساده روزمره را زمان بر می کند.

اما اختلال اینترنت فقط مسئله پیام رسان و VPN نیست؛ برای برخی، مستقیما به نان شب گره خورده است. یک راننده تاکسی اینترنتی می گوید: اختلال جی پی اس در این چند روز بیشتر شده و در کنار آن کندی اینترنت هم به این وضعیت اضافه شده است. در کنار اینکه نمی توانیم مقصد و مبدأ مسافر را پیدا کنیم، حالا اینترنت هم این قدر کند است که نمی توان اپلیکیشن را باز کرد .

او می گوید اختلال های پی درپی باعث شده سفرهای کمتری بگیرد و زمان بیشتری در خیابان معطل بماند: هم استهلاک ماشین بالاتر رفته، هم درآمد کمتر شده است. آخرش هم کسی پاسخ گو نیست .

داده های رادار کلادفلر و OONI که وضعیت شبکه اینترنت در جهان را بررسی می کند نیز نشان می دهد اینترنت ایران در هفت روز گذشته قطعی سراسری نداشته، اما کیفیت و ثبات آن کاهش محسوسی یافته است. نمودارهای ترافیک، افت های شبانه را نسبت به هفته قبل شدیدتر و طولانی تر نشان می دهند و بازگشت به وضعیت عادی اینترنت با نوسان و تأخیر بیشتر همراه است.

جزییات ترافیک وب نیز مشخص می کند که HTTP و HTTPS نسبت به سایر بخش های ترافیک آسیب پذیرتر هستند. به عبارت دیگر، اینترنت هنوز وصل است، اما وب گردی، استفاده از پیام رسان ها، اپلیکیشن ها و سرویس های آنلاین با کندی و ناپایداری مداوم مواجه شده اند. این الگو بیشتر با محدودسازی یا مدیریت ترافیک شبکه همخوانی دارد تا اختلالات تصادفی یا فنی.

در مقایسه با هفته قبل، برخی بازه ها نشان دهنده کاهش 20 تا 30درصدی حجم ترافیک است. هرچند این افت ها کوتاه مدت هستند، اما تکرارشونده بوده و باعث شده اند اینترنت در ساعات مشخصی قابل استفاده باشد، اما برای فعالیت های نیازمند اتصال پایدار مانند تماس تصویری، VPN یا کار حرفه ای آنلاین مناسب نباشد.

داده ها همچنین نشان می دهند سهم ترافیک انسانی کاهش یافته و بخش بزرگی از ترافیک ثبت شده مربوط به بات ها و سیستم های خودکار است؛ نشانه ای از آنکه تجربه کاربران واقعی، حتی بدون قطعی کامل، ضعیف تر و غیرقابل اعتمادتر شده است. این وضعیت محدود به استان یا اپراتور خاصی نیست و الگوی مشابهی در تهران و سایر استان های پرمصرف دیده می شود.

مجموع این شواهد حاکی از آن است که اینترنت ایران در روزهای اخیر وارد فاز ناپایداری جدی شده است؛ در دسترس است، اما برای بسیاری از کاربران کُند و نامطمئن باقی مانده است.

اختلال های گسترده اینترنت، کندی شدید شبکه و از کار افتادن بخشی از VPNها در روزهای اخیر، بیش از آنکه یک مشکل فنی باشد، نشانه ورود اینترنت ایران به مرحله ای تازه از مدیریت امنیتی ارتباطات است؛ مرحله ای که در آن میزان فشار بر کاربران نه براساس ظرفیت شبکه، بلکه بر مبنای سطح تنش تنظیم می شود.

یک کارشناس شبکه درباره وضعیت شبکه اینترنت ایران در یک هفته اخیر می گوید: آنچه امروز در اینترنت می بینیم، نتیجه یک بده بستان دائمی است. زیرساخت فیلترینگ کشور سال هاست به مرحله ای رسیده که تقریبا هر نوع پروتکل ارتباطی را می تواند شناسایی و مختل کند. اما تجربه اعتراضات سال های گذشته نشان داده است قطع کامل اینترنت، تبعات اجتماعی و اقتصادی سنگینی دارد؛ به همین دلیل سیاست غالب، حرکت از خاموشی سراسری به سمت اختلال های نقطه ای و کنترل شده بوده است .

او توضیح می دهد: طی این سال ها تلاش شده به جای بستن همه چیز، اختلال ها منطقه ای یا پروتکلی اعمال شود؛ طوری که ارتباط در نقاط حساس به حداقل برسد، اما کل کشور از کار نیفتد. این توان فنی تا حد زیادی به دست آمده، اما وقتی سطح تنش بالا می رود، این ملاحظات کنار می رود .

یکی از پرسش های پرتکرار کاربران این است که چرا برخی VPNها کاملا از کار افتاده اند، اما برخی دیگر همچنان هرچند ناپایدار کار می کنند؟

این کارشناس شبکه پاسخ می دهد: همه VPNها شبیه هم نیستند. بعضی پروتکل ها به شدت قابل شناسایی هستند؛ چیزی که ما به آن اثر انگشت می گوییم. مثلا بسته های اولیه، اندازه داده ها یا الگوی ارتباط شان آن قدر مشخص است که سیستم فیلترینگ به راحتی آن ها را تشخیص می دهد .

به گفته او، پروتکل هایی مانند OpenVPN، L2TP و WireGuard از همین دسته اند؛ ابزارهایی که به گفته او درجا می روند هوا ؛ چون مسدودکردنشان کمترین خطای جانبی را دارد و سرویس های عادی اینترنت را کمتر مختل می کند.

اما همه پروتکل ها این قدر ساده هدف قرار نمی گیرند. برخی VPNها از روش هایی استفاده می کنند که رفتاری شبیه ترافیک عادی وب دارند. به گفته این کارشناس: پروتکل هایی مثل SSL VPN یا ابزارهایی که روی HTTP و HTTPS سوار می شوند، به شدت به ترافیک معمولی سایت ها شبیه اند. اگر اینها را کورکورانه مختل کنید، سایت ها هم درست بالا نمی آیند. اینجا همان جایی است که فیلترینگ وارد منطقه پرهزینه می شود .

طبق ادعای او، به همین دلیل است که در برخی مقاطع، ابزارهایی مانند AnyConnect یا WARP هنوز قابل استفاده اند؛ نه به این معنا که شناسایی نشده اند، بلکه چون اختلال در آن ها می تواند اثرات جانبی گسترده تری داشته باشد.

از نگاه این کارشناس، سیستم فیلترینگ چند سطح فشار دارد: در شدیدترین حالت می تواند اینترنت را عملا قطع کند، یک سطح پایین تر هر نوع ترافیک رمزنگاری شده را مسدود کند، یا به سراغ ارتباطات طولانی مدت و پرحجم برود، یا فقط پروتکل هایی را هدف بگیرد که معمولا برای دورزدن فیلتر استفاده می شوند.

او تأکید می کند: اینکه امروز در کدام سطح ایستاده ایم، یک تصمیم فنی نیست؛ تصمیمی سیاسی است درباره اینکه چه میزان اختلال در زندگی روزمره مردم قابل توجیه است .

اما همه ماجرا فنی یا امنیتی نیست. به گفته این کارشناس، تناقض هایی که کاربران تجربه می کنند، اینکه چرا یک VPN کار می کند و دیگری نه، بخشی ریشه در روابط، رانت و سفیدشدن IPها دارد. او می گوید: در مقاطع بحرانی قبلا هم دیده ایم که اینترنت تقریبا قطع بوده، اما برخی VPNها بدون مشکل کار کرده اند. این دیگر بحث تکنولوژی نیست؛ پای ارتباطات خاص و منافع اقتصادی وسط است .

همین وضعیت باعث شده بازار VPN در ایران به تعبیر او بازار شام شود؛ بازاری آشفته، پر از استثنا و مستعد فساد سیستماتیک.

تحلیل اخیر نشان می دهد اینترنت ایران در روزهای اخیر درگیر اختلال های ناپیوسته و منطقه ای بوده است. براساس گزارش کاربران و مشاهده های میدانی، این اختلال ها نه سراسری هستند و نه یک الگویی واحد دارند، بلکه شدت و کیفیت اتصال نسبت به موقعیت جغرافیایی و دکل مخابراتی متفاوت است.

یک کارشناس شبکه دیگر می گوید: در استفاده روزمره مشخص است که اینترنت به صورت منطقه ای قطع و مختل می شود. بارها پیش آمده که در مرکز شهر نتوانستم یک VPN وصل کنم، اما چند کیلومتر آن طرف تر همان اتصال بدون مشکل برقرار بوده است . او با یادآوری تجربه گذشته ادامه می دهد: در ابتدای جنگ 12روزه هم اینترنت عمدتا در داخل شهرها قطع شده بود و خارج از شهرها به نسبت در دسترس بود. از نظر من، الگوی حال حاضر با گذشته تفاوت ماهوی ندارد .

این کارشناس مورد نظر تأکید می کند نوع و شدت اختلال فقط به موقعیت جغرافیایی محدود نمی شود، بلکه با تغییر استان ها و زیرساخت ها تفاوت می کند: حتی نوع تجهیزات فیلترینگ در استان ها یکسان نیست. به عنوان مثال، دستگاه فیلترینگ چینی که در مخابرات مازندران نصب شده، الزاما همان مدلی نیست که در فارس استفاده می شود. طبیعی است که نوع اختلال و شدت آن هم متفاوت باشد .

این نکته نشان می دهد که تجربه اینترنت کاربران در ایران ناهمگن و وابسته به زیرساخت محلی است و نمی توان یک وضعیت یکسان برای همه مناطق ترسیم کرد.

از هشتم دی ماه تاکنون، اینترنت ایران وارد مرحله ای از ناپایداری و مدیریت هوشمندانه ترافیک شده است. اختلال های منطقه ای، کندی مداوم و قطع پروتکل های خاص، تجربه روزمره کاربران را فرسایشی و نامطمئن کرده است.

کارشناسان می گویند این وضعیت نه نقص فنی، بلکه تصمیمی آگاهانه برای کنترل تنش اجتماعی و اقتصادی است؛ هرچه اعتراض ها شدیدتر، ملاحظات تجربه کاربر کمتر. نتیجه روشن است: اینترنت هنوز وصل است، اما برای فعالیت های حرفه ای و زندگی روزمره، ابزاری شکننده و پرهزینه برای کاربران ایرانی باقی مانده و همیشه این اینترنت است که به عنوان یک ابزار حیاتی در شرایط جنگی یا اعتراض های داخلی اول از همه قربانی می شود.