عباس عبدی در یادداشتی در روزنامه اعتماد نوشت: چرا در شرایط حاضر به علوم اجتماعی، به ویژه اقتصاد، جامعه شناسی، تاریخ، روان شناسی اجتماعی بیش از علوم تجربی و دقیقه نیازمندیم؟ افزایش فشار به یک جسم و برحسب مقاومت آن و با رسیدن به یک نقطه بحرانی موجب خم شدن یا شکستن آن می شود. همچنین، هر مایعی پس از رسیدن به درجه معینی به جوش آمده و بخار می شود. اینها همه تجربی و قابل هزاران بار تکرار هستند، و جزییات آن با فرمول و دقت محاسبه می شود. ولی ما کی متوجه می شویم که دیگ جامعه به جوش می آید یا مقاومت آن شکسته می شود؟

به نظر می رسد که حکومت های قدیمی درکی معقول تر از ویژگی های جامعه خود داشتند، به همین دلیل شاهد سلسله های چند صد ساله هستیم. چون درک آنان از جامعه تجربی و طبیعی بود و به علت روند آهسته تحولات و تغییرات اجتماعی، این درک از نسل های قبلی به بعدی منتقل می شد. ولی با آغاز قرن بیستم، روند تحولات ایران تند و سریع شد، در نتیجه فهم و درک تجربی حکومت کنندگان از جامعه نسبت به واقعیت آن، دچار تأخُّر و پس افتادگی شد و راه چاره آن نیز توسعه علوم اجتماعی است.

متأسفانه بی توجهی و حتی دشمنی مدیریت کلان جامعه با این علوم بسیار بارز و برجسته است. درک از رفتارهای مکانیکی متفاوت از درک رفتارهای اجتماعی است. به همین دلیل مهندسی کردن جامعه فاقد معناست. نزد سیاست گذاران درک دقیقی از تحولات جامعه وجود ندارد چون اصولا علوم اجتماعی را نپذیرفته اند. توجه ندارند جامعه هم در جایی می شکند.

اگر از گذشته فشارهای گوناگون بر آن بار شده، ابتدا تحمل می کند، ولی کم کم و با افزایش فشارها کار به جایی می رسد که واکنش نشان می دهد. اگر مردم سازمان یافته باشند در برابر اولین فشارها و از طریق سازمان خود واکنشی مسوولانه نشان می دهند. ولی اگر فرد بی حامی و بدون سازمان باشد به ناچار تحمل می کند و ساختار به اشتباه گمان می کند که بار تحمیل شده مهم نیست، بلکه مطلوب افراد هم هست که چنین باری را بردارند. مردم این بار را علی رغم میل خود تحمل می کنند، ولی یک جایی می رسد که متوجه می شوند که دیگر قابل تحمل نیست و در این مرحله فاصله میان مردم و حکومت به گونه ای می شود که گویی دیگر امکان ترمیم و حل مسائل میان آنها وجود ندارد.

برای نمونه به یکی از موضوعات مهم و اشتباهات مُهلِک کنونی اشاره می کنم که بی ارتباط با این مساله نیست. یعنی مخالفت ساختار سیاسی با متشکل شدن آزادانه مردم در نهادهای مردم نهاد از هر قبیل که تصور کنیم. ساختار سیاسی موجود کوشیده که سازمان یابی مردم در نهادهای مدنی را با دیده تردید نگاه کند و تا هر جا که می تواند مانع شکل گیری آنها شود. چرا؟ به این علت که نهادهای مدنی اعم از احزاب، انجمن های صنفی و کارفرمایی و هنری و فرهنگی و مدنی و خیریه و... می توانند در برابر تحمیل بارهای غیر منصفانه و ناحق مقاومت کنند و اجازه ندهند که باری خلاف حق و عدالت بر گرده اعضایشان تحمیل شود. حالا فرض کنید که مردم قادر به تشکل یابی در این نهادها نباشند، در این صورت قادر به نقد و اعتراض علیه سیاست های موجد فشار به مردم نیستند، در نتیجه مردم به صورت پیش فرض با همه سیاست ها مخالفت می ورزند یا اگر هم قبول داشته باشند حمایت نمی کنند. پس حکومت از یک سو مخالف پرور و از سوی دیگر بدون حامی می شود.

از آنجا که افراد به صفت فردی توان مقابله با حکومت ها را ندارند مجبورند بدون اعتراض بار زیادی را تحمل کنند. در اینجا خیال حکومت آسوده می شود که کسی توان اعتراض ندارد، و هیچگاه هم اتفاقی رخ نخواهد داد. ولی هنگامی که فشار زیاد می شود و تاب مردم از تحمل آن به پایان می رسد، کم کم مردم یکدیگر را پیدا می کنند و تشکیلات نانوشته و حتی غیر آشکاری شکل می گیرد و دست به مقاومت جمعی و البته غیر تشکیلاتی می زنند و عوارض اینگونه مقاومت ها و اعتراضات متوجه ساختاری است که امکان تشکل یابی را برای مردم و اصناف و گروه ها فراهم نمی کند.

این اتفاقی است که دقیقاً پیش از انقلاب رخ داد. تقریباً همه گروه های سیاسی، صنفی، حرفه ای از میان رفته بودند، تنها نهادهای مذهبی باقی ماندند و تمامی ظرفیت ناراضیان به داخل سبد این نهادها سرازیر شد و لذا هنگامی که دیدند میلیون ها نفر روز یا شب معترض هستند، گفتند اینها جعلی است یا فریب بیگانه را خورده اند. اینها چیزی نبود جز محصول بذری که آن ساختار در زمین سیاسی خود کاشته بود. ممانعت از رشد نهادهای واسط پیامدهای مختلفی برای حکومت و جامعه خواهد داشت. از جمله و حال حاضر که حتی اگر بخواهند با معترضان گفت وگو کنند، طرف شناخته شده ای برای گفت وگو ندارند، ناچارند با سخنگویانی ناشناخته مواجه شوند. البته اگر تمایلی برای تغییر داشته باشند و امکان گفت وگویی باقی مانده باشد.

این یکی از عوارض ضدیت با نهادهاست. مشکل دیگر اختلال در اجتماعی شدن جوانان است که می نویسم.