سوییس در تصور عمومی با بانک های امن و قله های برفی آلپ شناخته می شود، اما اسناد محرمانه نشان می دهد این کشور نماد بی طرفی ، یکی از پیچیده ترین پروژه های سری اروپا را برای دستیابی به 400 کلاهک هسته ای هدایت کرده است.

به گزارش عصر ایران، در ادامه گزارش های هسته ای، پس از بررسی پرونده های آفریقای جنوبی و ژاپن، این بار به سراغ سوییس می رویم. قلعه امن اروپا که برخلاف تصویر صلح آمیز و کارت پستالی اش، مخفیانه ترین خیز هسته ای قاره سبز را رهبری کرد.

استراتژی دفاعی سوییس همواره بر دکترین کلاسیک جوجه تیغی استوار بوده است. اصلی بنای آن عدم حمله این کشور کنفدراسیونی به دیگر کشورها است اما حمله به آن برای هر مهاجمی باید دردناک و پرهزینه باشد. اما در اوج جنگ سرد و در فضایی که اروپا به دو اردوگاه شرق و غرب تقسیم شده بود، رهبران سیاسی و نظامی این کشور به نتیجه ای هولناک رسیدند: خارهای متعارف این جوجه تیغی برای بازدارندگی در برابر ستون های زرهی ارتش سرخ شوروی یا حتی ناتو کافی نیست و برای بقای ابدی بی طرفی سوییس، به خارهای اتمی نیاز است. این جاه طلبی منجر به شکل گیری یکی از مخفی ترین، پیچیده ترین و عجیب ترین پروژه های نظامی قرن بیستم در اروپا شد که هدف نهایی آن نه فقط بازدارندگی، بلکه ساخت زرادخانه ای تهاجمی شامل 400 کلاهک اتمی بود.

برخلاف ژاپن که شوک هیروشیما و ناگازاکی آن را به سمت صلح طلبی و نوشتن قانون اساسی ضدجنگ راند، ارتش سوییس بلافاصله پس از اوت 1945 و مشاهده قدرت ویرانگر بمب اتم، این پدیده ویرانگر را نه وحشت بلکه فرصت دید. تنها سه ماه پس از پایان جنگ جهانی دوم، دولت فدرال سوییس در نوامبر 1945 کمیته مطالعات انرژی اتمی (SKA) را به ریاست فیزیکدان برجسته، پاول شرر(Paul Scherrer)، تأسیس کرد. شرر که شخصیتی کاریزماتیک داشت و ارتباطات نزدیکی با دانشمندان آمریکایی پروژه منهتن و فیزیکدانان آلمانی برقرار کرده بود، هدایت برنامه ای را بر عهده گرفت که از همان شروع، ماهیتی دوگانه داشت. ظاهر عمومی برای پیوستن به باشگاه انرژی صلح آمیز ولی در باطن طرحی کاملاً محرمانه و نظامی برای دستیابی به پلوتونیوم.

برخلاف آفریقای جنوبی که بعدها مسیر پیچیده غنی سازی اورانیوم را برای ساخت بمب انتخاب کرد، استراتژیست های سوییسی مسیر پلوتونیوم را برگزیدند. منطق آن ها بر پایه استقلال فنی استوار بود: راکتورهای آب سنگین که مهندسان سوییسی در طراحی آن تبحر داشتند، می توانستند با اورانیوم طبیعی کار کنند و نیازی به اورانیوم غنی شده که انحصار آن در دست آمریکا و شوروی بود، نداشتند. این راکتورها ماشین های ایده آلی برای تولید پلوتونیوم با سطح تسلیحاتی محسوب می شدند.

نقطه عطف علنی شدن این جاه طلبی، بیانیه تاریخی شورای فدرال در 11 ژوییه 1958 بود. در شرایطی که جنبش های ضد هسته ای در سراسر اروپا در حال شکل گیری بود، دولت سوییس صراحتاً اعلام کرد: در راستای حفظ استقلال و بی طرفی، ارتش سوییس باید به مؤثرترین سلاح های ممکن مجهز شود تا بتواند در برابر هر مهاجمی مقاومت کند و این شامل تسلیحات اتمی نیز می شود.

این بیانیه صرفاً یک مانور سیاسی برای ترساندن دشمنان فرضی نبود، بلکه پشتوانه ای از طرح های دقیق و عملیاتی ستاد کل ارتش داشت. ژنرال های سوییسی معتقد بودند که در صورت بروز جنگ جهانی سوم، سوییس به میدان نبرد ترانزیتی تبدیل خواهد شد و تنها راه جلوگیری از ورود ارتش های خارجی، تهدید به نابودی کامل نیروهای متمرکز آن ها در مرزهاست. طرح محرمانه ای که ستاد ارتش تدوین کرده بود، در گام نخست خواهان دستیابی به 50 بمب اتمی تاکتیکی با قدرت 60 تا 100 کیلوتن بود که بتواند لشکرهای زرهی را در گذرگاه های کوهستانی تبخیر کند. اما بلندپروازی آن ها به همین جا ختم نمی شد.

اسناد تاریخی نشان می دهد که هدف نهایی، ایجاد زرادخانه ای 400 کلاهکی بود که سوییس را به یکی از قدرتمندترین بازیگران اتمی اروپا، حتی جلوتر از فرانسه و بریتانیا در تعداد کلاهک های تاکتیکی، تبدیل می کرد.

برای تحقق این رویا، ماشین صنعتی و مهندسی سوییس با تمام توان به کار افتاد. مسئله اصلی، وسیله پرتاب این سلاح ها بود. سوییس قرارداد سنگینی برای خرید و مونتاژ جنگنده های پیشرفته میراژ 3 (Mirage III) از فرانسه منعقد کرد. انتخاب میراژ تصادفی نبود. این جنگنده قابلیت حمل بمب اتمی را داشت و ارتش سوییس قصد داشت تغییرات خاصی در بدنه آن برای حمل محموله های سنگین تر ایجاد کند. همزمان، زیرساخت های فنی چرخه سوخت با سرعتی خیره کننده توسعه یافت.

راکتور تحقیقاتی دیوریت در انستیتو پاول شرر در سال 1960 فعال شد. سوییس با از طریق دیپلماتیک و با کمک نروژ، تحت پوشش استفاده های صلح آمیز، ذخایر قابل توجهی از آب سنگین فراهم کرد که برای راکتورهای تولیدکننده پلوتونیوم حیاتی بود. تلاش های گسترده ای هم برای استخراج اورانیوم از معادن داخلی در کانتون های کوهستانی صورت گرفت. اگرچه عیار پایین معادن آلپ ناامیدکننده بود، اما سرویس های اطلاعاتی سوییس در عملیاتی پیچیده موفق شدند حدود 10 تن اورانیوم فلزی را از منابع خارجی، از جمله کنگو به صورت مخفیانه خریداری و وارد کشور کنند تا خوراک اولیه راکتورها تأمین شود.

همه چیز برای تبدیل شدن سوییس به یک قدرت اتمی آماده به نظر می رسید. دانشمندان محاسبات فیزیک نوترونی را انجام داده بودند، ارتش دکترین جنگی را نوشته بود و دولت بودجه را تأمین می کرد. اما در اواخر دهه 60 میلادی، دو حادثه مسیر تاریخ را تغییر داد. نخست، رسوایی مالی پروژه جنگنده های میراژ بود. هزینه های مونتاژ و بومی سازی این جنگنده ها چنان سرسام آور شد که پارلمان سوییس را وادار به مداخله کرد و تعداد سفارش ها به شدت کاهش یافت. این ماجرا باعث شد هاله تقدس و مصونیت ارتش در افکار عمومی ترک بردارد. اما ضربه نهایی و مهلک تر، نه سیاسی بلکه فنی بود.

در 21 ژانویه 1969، راکتور آزمایشی لوسنس (Lucens) که با هدف تولید برق و پلوتونیوم در دل یک غار بزرگ زیرزمینی در کانتون(ایالت) وو ساخته شده بود، دچار فاجعه شد. به دلیل نقص در سیستم خنک کننده و خوردگی لوله ها، قلب راکتور ذوب شد و انفجاری رخ داد که منجر به نشت شدید مواد رادیواکتیو در داخل غار شد. طراحی زیرزمینی راکتور که با هدف محافظت در برابر بمباران دشمن انجام شده بود، باعث شد که غار مانند یک محفظه عظیم، آلودگی را در خود حبس و مانع از سرایت آن به محیط زیست و روستاهای اطراف شد.

این حادثه که در مقیاس بین المللی سطح 4 و 5 طبقه بندی می شود، عملاً چرنوبیلِ سوییس بود، اما رویای استقلال اتمی را خاکستر کرد. این فاجعه به سیاستمداران اثبات کرد که توسعه مستقل چرخه کامل سوخت هسته ای در یک کشور کوچک و پرجمعیت، ریسکی غیرقابل پذیرش دارد.

پس از حادثه لوسنس و تحت فشار فزاینده دولت ایالات متحده، سوییس در سال 1969 پیمان منع گسترش سلاح های هسته ای (NPT) را امضا کرد. با این حال، امضای پیمان پایان ماجرا نبود. ارتش و جناح های محافظه کار با زیرکی خاصی از تصویب نهایی پیمان در پارلمان خودداری ورزیدند و یک بازی دیپلماتیک را برای هشت سال ادامه دادند. این تعلل عامدانه به ارتش فرصت داد تا گزینه های خود را روی میز نگه دارد. در همین دوران، کمیته ای فوق سری با نام (Atomfragen (Ausschuss fürتشکیل شد.
وظیفه این کمیته که با نام AAA هم شناخته می شد حفظ دانش فنی و آماده سازی زیرساخت ها برای روزی بود که شاید سوییس تصمیم به خروج از NPT بگیرد. اسناد محرمانه ای که دهه ها بعد افشا شد، نشان می دهد که دانشمندان این کمیته حتی تا اواسط دهه 80 میلادی روی طراحی های پیشرفته هیدرودینامیک چاشنی های انفجاری، لنزهای انفجاری برای متراکم کردن پلوتونیوم و محاسبات دقیق جرم بحرانی کار می کردند. آن ها حتی سناریوهایی را تمرین می کردند که در صورت وقوع جنگ در اروپا، چگونه می توان سوخت نیروگاه های برق تجاری را جمع و به سرعت به سلاح تبدیل کرد.

فعالیت های مخفیانه کمیته AAA تا اول نوامبر 1988، یعنی تنها یک سال پیش از فروپاشی دیوار برلین و پایان جنگ سرد، ادامه داشت. در این تاریخ، با تغییر فضای ژئوپلیتیک و کاهش تهدید شوروی، آرنولد کولر (Arnold Koller)، رییس جمهور وقت، انحلال نهایی این کمیته را امضا کرد و پرونده نظامی هسته ای سوییس رسماً بسته شد. اما ابعاد واقعی توانمندی فنی مهندسان سوییسی سال ها بعد و در اوایل قرن بیست و یکم با افشای پرونده جنجالی خانواده تینر (Tinner) دوباره لرزه بر اندام آژانس های اطلاعاتی انداخت.

فردریش تینر و دو پسرش، مهندسان مکانیک نابغه ای بودند که به شبکه قاچاق هسته ای عبدالقدیر خان (پدر بمب اتمی پاکستان) متصل شدند. تحقیقات نشان داد که آن ها نقش کلیدی در طراحی و تولید قطعات حیاتی سانتریفیوژهای گازی پیشرفته و سیستم های خلأ داشتند؛ تکنولوژی ای که راه خود را به برنامه های هسته ای مخفی لیبی (در زمان قذافی) و کره شمالی باز کرد.

پرونده تینر ثابت کردکه دانش هسته ای در سوییس هرگز از بین نرفته بود، بلکه تنها به بخش خصوصی و زیرزمینی منتقل شده بود. عمق نفوذ این مهندسان در شبکه جهانی قاچاق هسته ای به حدی بود که سازمان سیا (CIA) شخصاً وارد عمل شد و آن ها را به عنوان جاسوس دوجانبه به خدمت گرفت تا در تجهیزات ارسالی به لیبی خرابکاری کنند. بعدها دولت سوییس در اقدامی بی سابقه برای جلوگیری از افشای جزییات همکاری تینرها با سیا و عمق دانش هسته ای موجود در کشور، هزاران صفحه از اسناد و مدارک این پرونده را به دستور شورای فدرال خرد و نابود کرد. اقدامی که اعتراض شدید دادستان ها را برانگیخت اما با عنوان حفظ امنیت ملی توجیه شد.

در حال حاضر سوییس با داشتن پنج نیروگاه هسته ای فعال و آزمایشگاه های پیشرفته ای مانند آزمایشگاه اسپیز که مرجع جهانی سازمان ملل برای نظارت و خلع سلاح شیمیایی و میکروبی است، یکی از کشورهای آستانه (Threshold States) محسوب می شود. داستان برنامه هسته ای سوییس یادآور این واقعیت است که حتی دموکراتیک ترین و صلح طلب ترین ملت ها نیز در شرایط هر ج و مرج بین المللی و احساس تهدید وجودی، امنیت خود را نهایتاً در گروی بازدارندگی مطلق می بینند. سوییس امروز بمب ندارد، نه به دلیل ناتوانی فنی، بلکه به دلیل یک انتخاب سیاسی آگاهانه و محاسبه سود و زیان استراتژیک.