وقتی درباره موتور خودرو صحبت می کنیم، معمولاً ذهن می رود سمت بلوک سیلندر، پیستون، میل لنگ یا در نهایت توربو و سوپرشارژر. اما واقعیت این است که تمام این آهن پاره های دقیق و مهندسی شده، بدون یک جرقه کوچک عملاً بی مصرف اند. شمع همان نقطه شروع احتراق است؛ جایی که مخلوط هوا و سوخت با یک جرقه الکتریکی مشتعل می شود و انفجاری کنترل شده شکل می گیرد. وایر هم مسیر انتقال این برق است؛ پلی میان کویل و شمع. اگر این پل ترک بردارد یا جرقه ضعیف شود، موتور دیگر آن چیزی نیست که باید باشد.

شمع خودرو از نظر ساختار، قطعه ای ساده به نظر می رسد: یک بدنه فلزی رزوه دار، یک عایق سرامیکی و دو الکترود که فاصله ای مشخص از هم دارند. اما همین فاصله میلی متری و جنس الکترودها تعیین می کند احتراق دقیق، کامل و به موقع اتفاق بیفتد یا نه. وایر هم اگرچه فقط یک سیم به نظر می رسد، اما در واقع یک کابل فشارقوی است که باید ولتاژ چند ده هزار ولتی را بدون نشتی و افت، به شمع برساند.

اولین نشانه خرابی شمع یا وایر معمولاً در استارت صبحگاهی خودش را نشان می دهد. موتوری که قبلاً با یک استارت کوتاه جان می گرفت، حالا بدقلق شده، چند ثانیه بیشتر می چرخد یا حتی در هوای سرد روشن نمی شود. بعد از آن نوبت لرزش در دور آرام است؛ موتوری که روی دور پایین نرم و یکنواخت کار می کرد، حالا می لرزد، ریتمش به هم می ریزد و انگار یک سیلندر از بقیه جا مانده است. این همان لحظه ای است که یکی از شمع ها درست جرقه نمی زند یا وایر مربوط به آن سیلندر برق را کامل منتقل نمی کند.

در حین حرکت، خرابی شمع و وایر بیشتر خودش را در شتاب گیری نشان می دهد. پدال گاز را فشار می دهید اما پاسخ موتور کند است، خودرو مکث دارد یا حتی در دورهای بالا ریپ می زند. بعضی راننده ها این وضعیت را با خرابی پمپ بنزین یا گرفتگی انژکتور اشتباه می گیرند، در حالی که ریشه ماجرا می تواند خیلی ساده تر باشد. جرقه ضعیف یعنی احتراق ناقص و احتراق ناقص یعنی انرژی کمتر.

مصرف سوخت بالا هم یکی دیگر از پیامدهای مستقیم شمع و وایر معیوب است. وقتی احتراق کامل نباشد، ECU برای جبران، سوخت بیشتری تزریق می کند. نتیجه؟ بنزینی که می سوزد اما توان تبدیل شده اش به حرکت کمتر از حد انتظار است. در بلندمدت این وضعیت فقط به مصرف سوخت ختم نمی شود؛ کاتالیست آسیب می بیند، دمای اگزوز بالا می رود و هزینه ها آرام آرام روی هم تلنبار می شوند.

اما چرا شمع و وایر خراب می شوند؟ پاسخ کوتاه این است: چون مصرفی اند. شمع در هر دقیقه صدها و هزاران بار جرقه می زند. الکترودها به مرور ساییده می شوند، فاصله بین آن ها تغییر می کند و کیفیت جرقه افت می کند. نوع سوخت، کیفیت احتراق، سلامت موتور و حتی سبک رانندگی در سرعت فرسایش شمع نقش دارند. وایر هم به مرور زمان تحت تأثیر حرارت موتور، رطوبت، لرزش و فشار الکتریکی، عایقش ضعیف می شود. ترک های ریز، نشتی جریان و افت ولتاژ نتیجه طبیعی این شرایط است.

نکته مهم اینجاست که خرابی شمع و وایر همیشه ناگهانی و کامل نیست. اغلب به صورت تدریجی اتفاق می افتد و راننده به آن عادت می کند. کاهش شتاب، کمی مصرف سوخت بیشتر یا لرزش خفیف آن قدر آرام پیش می رود که حساسیت ایجاد نمی کند. تا روزی که موتور بدجور به هم بریزد و تازه همه چیز گردن خرابی بزرگ بیفتد.

زمان تعویض شمع و وایر به نوع خودرو و نوع قطعات بستگی دارد. شمع های معمولی نیکلی عمر کوتاه تری دارند و معمولاً هر 20 تا 30 هزار کیلومتر باید تعویض شوند. شمع های پلاتینی یا ایریدیومی عمر طولانی تری دارند و در برخی خودروها تا 60 یا حتی 100 هزار کیلومتر هم دوام می آورند، البته به شرط سلامت موتور و کیفیت سوخت. وایرها معمولاً عمر مشخص کیلومتری ندارند، اما تجربه نشان می دهد که همزمان با هر یک یا دو بار تعویض شمع، بررسی دقیق و در صورت نیاز تعویض وایر منطقی است.

تعویض دیرهنگام این قطعات، فقط به بد کار کردن موتور ختم نمی شود. جرقه ناقص می تواند باعث خام سوزی شود؛ سوخت نسوخته وارد اگزوز شود و به کاتالیست آسیب بزند. هزینه تعویض یک دست شمع و وایر در مقایسه با کاتالیست یا کویل عددی نیست که بخواهد آدم را به فکر بیندازد، اما غفلت از آن می تواند خرج های چند ده میلیونی بسازد.

مهم تر از هر چیز دیگری است. شمع نامناسب با درجه حرارتی اشتباه می تواند حتی به موتور آسیب بزند. وایر بی کیفیت هم هرچقدر نو باشد، اگر عایق و مقاومت استاندارد نداشته باشد، دردسرساز می شود.

بازدید دوره ای هم نقش مهمی دارد. شمعی که رنگش غیرعادی است، دوده زده یا بیش از حد سفید شده، اطلاعات زیادی درباره وضعیت موتور می دهد. وایری که پوسته اش ترک خورده یا در شب جرقه زدن آن دیده می شود، عملاً دارد فریاد می زند که وقت تعویض رسیده است.

شمع و وایر نماد همان منطق ساده اما مهم در نگهداری خودرو هستند: قطعات کوچک، نقش های بزرگ دارند. بی توجهی به آن ها شاید امروز فقط کمی لرزش و مصرف سوخت بیشتر ایجاد کند، اما فردا می تواند موتور را به خرج بیندازد. گاهی بهترین کار برای حفظ جان موتور، همین رسیدگی های ساده و به موقع است؛ جایی که یک جرقه سالم، همه چیز را سر جای خودش نگه می دارد.