شاید تا به حال هنگام خواب، حس کرده اید بدنتان ناگهان تکان می خورد یا پرش می کند. این احساس بسیار رایج است و اگر همزمان با رویا رخ دهد، ممکن است حس کنید ناگهان حرکت کرده اید یا حتی سقوط کرده اید.

به گزارش زومیت، پرش خواب یا پرش هیپنیک (hypnic jerk) حرکت ناگهانی و غیرارادی عضله است که هنگام انتقال بدن از حالت بیداری به خواب رخ می دهد. معمولاً یک سمت بدن، مانند یک بازو یا پا تحت تأثیر قرار می گیرد و ممکن است با رویایی کوتاه یا حس ترس ناگهانی همراه باشد.

در خواب، بدن ما به نوعی فلج می شود تا از حرکات ناخواسته جلوگیری کند و ما نسبت به اتفاقات محیط اطراف بی خبر باشیم. اما کنترل عضلات به طور کامل غیرفعال نمی شود. بخشی از مغز به نام سیستم فعال کننده شبکه ای، وظایف پایه ای مانند تنفس، ضربان قلب و هوشیاری را کنترل می کند و به ما می گوید که آیا بیدار هستیم یا نه. در مقابل، ناحیه ای به نام هسته پره اپتیک شکمی جانبی که نزدیک عصب بینایی قرار دارد، حس خستگی و نیاز به خواب را تعیین می کند.

وقتی به خواب می رویم، سیستم فعال کننده شبکه ای کنترل بدن را آرام آرام رها می کند و هسته پره اپتیک شکمی جانبی وظیفه را بر عهده می گیرد. این فرآیند مانند کم نور شدن آرام کلید دیمر است؛ اما همیشه بدون اختلال پیش نمی رود. گاهی انرژی باقی مانده از هوشیاری روزانه ما به شکل حرکات پرشی یا تکان های ناگهانی ظاهر می شود. برخلاف حرکات سریع چشم که با رویا مرتبط اند، این پرش ها بیشتر بازمانده فعالیت های روزانه هستند.

پرش خواب نوعی میوکلونوس، یعنی انقباض سریع و غیرارادی عضله است. بیشتر اوقات بدون درد است، اما بعضی افراد حس سوزن سوزن شدن یا درد خفیف را گزارش می کنند. افراد معمولاً تجربه های زیر را دارند:

یک یا چند پرش پشت سر هم

حس سقوط یا پرت شدن

دیدن نورهای چشمک زن یا خیره کننده

شنیدن صداهای مهیب، ترکیدن یا شکستن

حس ها یا تصاویر ذهنی دیگر، مانند رویا یا توهم

شدت پرش خواب می تواند متفاوت باشد. گاهی آن قدر شدید است که فرد را از خواب بیدار می کند و روند خوابیدن را مختل می سازد، گاهی هم آن قدر خفیف است که خود فرد متوجه نمی شود. این پرش ها در هر سنی رخ می دهند، اما در بزرگسالان شایع ترند که بخشی از آن به مصرف کافیین، استرس و دیگر عوامل بزرگسالی مربوط می شود.

همه پرش های شبانه به پرش خواب مربوط نیستند. چندین وضعیت سلامت دیگر می توانند باعث حرکات غیرارادی در هنگام خواب یا به خواب رفتن شوند:

سندرم پاهای بی قرار: باعث احساس ناراحتی در پاها، مانند سوزش، خزش یا خارش می شود و فرد را به حرکت دادن پاها تحریک می کند، به ویژه در شب و هنگام خواب.

حرکات دوره ای اندام در خواب: شامل حرکات ریتمیک و مکرر، معمولاً در اندام های پایین که اغلب بدون آگاهی فرد رخ می دهد و می تواند خواب را مختل کند.

میوکلونوس خواب: پرش های کوتاه و ناگهانی عضلات که ممکن است در خواب یا هنگام به خواب رفتن رخ دهند. برخلاف پرش هیپنیک، ممکن است مکرر باشند و بخش های مختلف بدن را تحت تأثیر قرار دهند.

فاسیکولیشن: پرش های کوچک و غیرارادی عضلات درست زیر پوست که معمولاً بی خطرند و ممکن است در حالت بیداری یا خواب رخ دهند، غالباً در بازوها، پاها یا پلک ها.

علت دقیق پرش خواب هنوز مشخص نیست، اما نظریه هایی وجود دارد. پرش هیپنیک و سایر انواع میوکلونوس در بخشی از مغز آغاز می شوند که پاسخ به شوک ناگهانی را کنترل می کند. هنگام خواب، گاهی ارتباط بین اعصاب در ساقه مغز به اشتباه عمل می کند و باعث واکنشی می شود که پرش هیپنیک را ایجاد می کند.

مثلاً وقتی عضلات کاملاً شل می شوند که بخشی طبیعی از خواب است، مغز ممکن است به اشتباه فکر کند شما در حال سقوط هستید و عضلات را به حرکت وادارد. همچنین ممکن است پرش هیپنیک پاسخی فیزیکی به تصاویر خواب آلود و رویایی باشد که همراه آن تجربه می شوند.

عواملی که احتمال بروز پرش خواب را افزایش می دهند:

محرک ها مثل کافیین و نیکوتین: مغز را هوشیار می کنند و ممکن است برای چند ساعت در بدن باقی بمانند و خواب را مختل کنند.

ورزش شدید در شب: ورزش معمولاً برای خواب مفید است، اما فعالیت شدید در شب ممکن است مغز را بیش از حد فعال نگه دارد و پرش ها را افزایش دهد.

کم خوابی: بی خوابی مزمن یا کمبود خواب می تواند احتمال پرش هیپنیک را بالا ببرد.

استرس و اضطراب: استرس و اضطراب باعث اختلال در خواب و افزایش سطح کورتیزول در خواب می شوند که کیفیت آن را کاهش و احتمال پرش را افزایش می دهد. افکار مضطرب همچنین انتقال از بیداری به خواب را مختل می کنند و پرش ایجاد می شود.

پرش هیپنیک ممکن است ناگهانی و ترسناک به نظر برسد، اما کاملاً طبیعی و بی خطر است. تحقیقات نشان می دهد تا 70 درصد افراد در طول زندگی خود آن را تجربه می کنند. این پرش ها ممکن است گاهی خواب را مختل کنند، اما خطر واقعی ندارند.

در موارد نادر، پرش شدید ممکن است باعث ضربه جزیی، اسپاسم عضله یا گرفتگی شود، اما آسیب جدی بسیار نادر است. برای اکثر افراد، پرش هیپنیک تنها مزاحمتی گاه به گاه است و نشانه هیچ مشکل پزشکی یا عصبی نیست.