به طور طبیعی افزایش قیمت ها و کاهش قدرت خرید فشارهایی هستند که انسان را درگیر روند سه مرحله ای سندرم سازگاری عمومی می کنند: شوک قیمت ها ابتدا فرد را وارد مرحله هشدار می کند و در این مرحله اضطراب، خشم و نگرانی درباره آینده تجربه می شود. اگر فرد بتواند با استفاده از منابعش یا هر طریق دیگری این فشار را مدیریت کند، وضعیت عادی خواهد شد، اما اگر منابع کافی نباشد، فرد وارد مرحله مقاومت می شود.

به گزارش شرق، آنچه این روزها بخش زیادی از مردم ایران در حوزه اقتصادی تجربه می کنند، بدون تردید پیامدهای شدید روان شناختی متعددی دارد که در این یادداشت به آنها می پردازیم.

1. فشار روانی: هانس سلیه، نظریه پرداز برجسته، در طرح نظریه سندرم سازگاری عمومی بیان می کند که هر فشار بیرونی که بدن را وادار به مصرف انرژی برای سازگاری با آن کند، استرس زا محسوب می شود. او سه مرحله را برای سازگاری در برابر فشار درک شده مشخص کرد: هشدار، مقاومت و فرسودگی.

اکنون ببینیم تورم و افزایش روزانه قیمت کالاها و خدمات، با این نظریه چگونه تبیین می شود.

به طور طبیعی افزایش قیمت ها و کاهش قدرت خرید فشارهایی هستند که انسان را درگیر روند سه مرحله ای سندرم سازگاری عمومی می کنند: شوک قیمت ها ابتدا فرد را وارد مرحله هشدار می کند و در این مرحله اضطراب، خشم و نگرانی درباره آینده تجربه می شود. اگر فرد بتواند با استفاده از منابعش یا هر طریق دیگری این فشار را مدیریت کند، وضعیت عادی خواهد شد، اما اگر منابع کافی نباشد، فرد وارد مرحله مقاومت می شود. در مرحله مقاومت، افراد تلاش می کنند با شغل دوم و سوم یا کاهش هزینه یا صرفه جویی تا حد امکان رفتارهای سازگارانه ای نشان دهند. این مرحله نیز اگر فشار واردشده با رفتارهای انطباقی فرد از بین برود و کاسته شود، فرد به جریان عادی بازخواهد گشت، اما چنانچه با این رفتارهای انطباقی نیز نتواند از عهده فشار تورم و کاهش روزافزون قدرت خرید بربیاید، مرحله سوم یعنی فرسودگی تجربه خواهد شد. تجربه این مرحله به معنای تداوم افزایش قیمت ها و تورم طولانی مدت و ناامیدی نسبت به بهبود اوضاع اقتصادی است و نشانه های آن فرسودگی روانی، افسردگی و بی تفاوتی اجتماعی خواهد بود که هم سلامت جسمی و روانی فرد را با موقعیت خطرناکی مواجه می کند و هم جامعه ای که متشکل از افراد زیادی است که در حال تجربه چنین مرحله ای هستند، با ناامیدی جمعی و بی تفاوتی های گسترده مواجه خواهند شد که می تواند سبب ساز بسیاری از پدیده های خطرناک یا ناسالم اجتماعی شود.

بنابراین از منظر این نظریه بدیهی است که در شرایط تورم 45درصدی، راهکارهایی مانند وعده افزایش 20درصدی حقوق و دادن کالابرگ با رقم های پایین، شکاف بین منابع موجود افراد و فشار واردشده تورمی و کاهش قدرت خرید تا حدی نسبی هم پر نخواهد شد و فشار روانی همچنان تجربه خواهد شد و این یعنی ورود به مرحله فرسودگی برای بخش زیادی از مردم رقم خواهد خورد.

2. ناهمخوانی انتظارات: انسان به طور طبیعی و تکاملی به ارتقا و بهبود وضعیت زندگی خود علاقه مند است و برای آن تلاش می کند. در این صورت، اگر تورم و کاهش قدرت خرید به عنوان مانعی جدی در برابر رفع نیازهای سطح متوسط و عالی افراد ازجمله سکونت در یک خانه نسبتا مطلوب، تحصیل، تفریح، داشتن خودرو، سفر و کسب مهارت های خودارتقایی قرار بگیرد و تمامی درآمد افراد صرف رفع نیازهای اساسی و مرتبط با بقا شود، تعارضی جدی بین انتظار اساسی برای رشد و ارتقای سطح زندگی و واقعیت تجربه شده شکل می گیرد. طبق نظریه فستینگر درباره ناهماهنگی شناختی، چنین تعارضی موجب اضطراب شدید خواهد شد و فرد را وادار به رفع تعارض از طریق کاستن انتظار خواهد کرد. چنین پدیده ای را در سال های اخیر، طبقه متوسط جامعه ایران به شدت تجربه کرده است و در حال حاضر نیز تجربه می کند و راهکار اجباری کاهش انتظار، یعنی نادیده گرفتن نیازهای سطح متوسط و عالی و تمرکز صرف بر رفع نیازهای مرتبط با بقا، این طبقه را به تدریج حذف خواهد کرد که پیامدهای چنین وضعیتی به لحاظ روان شناختی و جامعه شناختی به سود جامعه ایرانی نخواهد بود.

3. مقایسه اجتماعی: فستینگر علاوه بر طرح ناهماهنگی شناختی که در مورد قبلی به آن اشاره شد، به مقایسه اجتماعی نیز پرداخته است. براساس مطالعات او، انسان ها وضعیت اقتصادی شان را به صورت نسبتی می سنجند، نه مطلق. یعنی وقتی فرد در شرایط افزایش روزانه قیمت ها و کاهش قدرت خرید می بیند که گروهی از مردم علاوه بر آنکه دغدغه مالی ندارند و وضعیت رفاهی زندگی شان با افزایش قیمت دلار و سکه و طلا بهبود می یابد، احساس خشم ناشی از درک بی عدالتی می کنند و چنین حسی از عوامل قوی پریشانی، فرسودگی و خشم جمعی است.

4. تضعیف ارزش آینده: ذهن انسان به طور طبیعی آینده نگر است و برای آن برنامه ریزی می کند، اما تورم حس کنترل بر آینده را به شدت تضعیف می کند؛ چون نگاه امیدوارانه به آینده و برنامه ریزی برای آن نیاز به وجود یک ساختار منظم دارد. هنگامی که فرد توانایی پیش بینی قیمت کالاها و خدمات را برای یک ماه آینده ندارد، چگونه می تواند برای آینده ای بلندمدت تر برنامه ریزی کند؟ برای مثال، آیا یک کارمند یا کارگر می تواند پیش بینی کند که در آینده ای مشخص توانایی خرید یک خانه در تهران را خواهد داشت؟ جرالد وایلد، روان شناس کانادایی، به خوبی نشان داده است تضعیف ارزش آینده، به عنوان مهم ترین عامل برای بروز بزهکاری ها و رفتارهای پُرخطر عمل می کند.

5. احساس ناامنی: افزایش روزانه قیمت کالاها یکی از عوامل احساس ناامنی در جامعه است؛ زیرا احساس امنیت با وجود یک قدرت منعطف اما قاطع شکل می گیرد و هنگامی که مردم چنین قدرتی را در بازار نمی بینند، به طور طبیعی با احساس ناامنی دست وپنجه نرم خواهند کرد. در مقابل، این روزها مردم با دولتی مواجه هستند که در کنار ناتوانی برای مدیریت بازار و بهبود اوضاع اقتصادی، به صورت مداوم از لزوم جراحی های لازم در اقتصاد نیز سخن می گوید که احساس ناامنی را تشدید خواهد کرد. همچنین بیان مکرر عبارت من نمی توانم از سوی رییس جمهور، با هر معنایی که ایشان در نظر دارد، احساس ناامنی مردم را تشدید می کند. یادمان باشد که رییس جمهور سکان دار امور اجرایی کشور است و اگر او در دریای توفانی مدام بگوید من نمی توانم و مسافران نگران و مضطرب کشتی را به ما یی انتزاعی و مبهم بسپرد، در حقیقت ناامنی را گسترش خواهد داد و سرانجام این ناامنی باز هم فرسودگی، درماندگی و افسردگی است.