فرارو- سه مستند شاخص و تماشایی این ماه از دل گفت وگوی خلاقانه میان فیلم سازان و هنرمندان بزرگ شکل گرفته اند و هرکدام دریچه ای متفاوت به جهان هنر، سینما و فرایند آفرینش می گشایند.

به نقل از نیویورک تایمز، در انتخاب های این ماه، با سه فیلم مستند روبه رو هستیم که هرکدام حاصل گفت وگوی یک هنرمند با هنرمندی دیگرند: سیدنی پولاک درباره فرانک گهری، راب راینر درباره آلبرت بروکس و مایک فیگیس درباره فرانسیس فورد کاپولا.

گسترش چشمگیر مستندها در پلتفرم های استریم، انتخاب آنچه ارزش تماشا دارد را دشوارتر از همیشه کرده است. انتخاب های این ماه، بیش از هر چیز، درباره فرایند خلاقیت، شک و تردید هنری و نسبت میان هنر، زندگی و زمان هستند.

سخت است به یکی از ساختمان های طراحی شده توسط معمار نامدار، فرانک گهری، نگاه کنید و دست کم از دو چیز شگفت زده نشوید. نخست، خلاقیت افسارگسیخته و فرم های موج دار و نامتقارن او که مرزهای معماری متعارف را جابه جا کرده اند. دوم، این واقعیت ساده اما حیرت انگیز که این سازه های به ظاهر ناممکن، همچنان استوار و پابرجا ایستاده اند. اد روشا، هنرمند برجسته، در این مستند می گوید: او آزادیِ بی قیدوبند هنر را با چیزی کاملاً سخت گیرانه و بی رحم ترکیب می کند؛ یعنی قوانین فیزیک. و با لحنی طنزآمیز اضافه می کند: تا جایی که می دانم، همه ساختمان هایش هنوز سر پا هستند.

دو دهه پیش از آن که فرانک گهری در 96سالگی درگذرد، او در سال 2006 مقابل دوربین دوست قدیمی اش، سیدنی پولاک، نشست تا پرتره ای مستند از زندگی و ذهنیت هنری اش ثبت شود. پولاک که خود فیلم سازی صاحب سبک با دغدغه های هنری جدی بود و در سال 2008 درگذشت، در این فیلم بیش از آن که مصاحبه گر باشد، هم سخن و هم مسیر گهری است. گفت وگوهای این دو، حول آنچه گهری دادوستد در فرایند خلاقه می نامد، شکل می گیرد.

گهری توضیح می دهد که همواره به طور هم زمان در دو یا سه مقیاس مختلف کار می کند؛ روشی که به او کمک می کند تمرکزش بر خودِ ساختمان نهایی باقی بماند، نه صرفاً بر ماکت، چرا که ماکت می تواند به سادگی به جواهر ی زیبا اما گمراه کننده تبدیل شود. او در جایی دیگر می گوید: اگر همه چیز خیلی راحت پیش برود، یک جای کار ایراد دارد. از نظر او، ایده ای که بیش از حد ساده باشد، یا کلیشه است یا چیزی که پیش تر انجام داده.

پولاک با ظرافت، در برابر خودکم بینی گهری مقاومت می کند. زمانی که معمار می گوید آرزو داشته نقاش باشد اما هرگز نتوانسته به سطحی نقاشانه دست پیدا کند، پولاک با مونتاژی از بازی نور بر سطوح ساختمان های گهری پاسخ می دهد؛ تصاویری که خود به تنهایی نوعی نقاشی در مقیاس شهری به نظر می رسند.

در فیلم، هال فاستر، منتقد هنری، به عنوان صدای تردید و شک وارد می شود. او معتقد است موزه گوگنهایم بیلبائو در اسپانیا بیش از آن که ظرفی برای هنر باشد، به یک نمایش خیره کننده تبدیل شده که خودِ آثار هنری را تحت الشعاع قرار می دهد. در مقابل، جولیان شنابل، هنرمند، استدلالی کاملاً متفاوت مطرح می کند: اگر هنری بتواند این گونه تحت الشعاع قرار گیرد، شاید از ابتدا آن قدرها هم قوی نبوده است.

با در نظر گرفتن درگذشت گهری، یکی از تأثیرگذارترین لحظات فیلم، صحنه ای است که او از ساختمان بانک DZ در برلین بازدید می کند؛ پروژه ای که در سال 2001 تکمیل شده بود. گهری می داند که فرصت چندانی برای تماشای اثرش نخواهد داشت. او می گوید: قرار نیست اینجا زندگی کنم یا بمانم. امروز فقط می بینمش و می روم. شاید در طول زندگی ام سه یا چهار بار دیگر هم ببینمش. این جمله، یادآوری تلخی است از گذرا بودن حضور خالق در برابر ماندگاری اثر.

این مستند که توسط راب راینر ساخته شده، پرتره ای صمیمی و در عین حال بی پرده از یکی از خاص ترین چهره های کمدی آمریکا ارائه می دهد. راینر به یاد می آورد که بروکسِ نوجوان آن قدر دست وپاچلفتی بوده که نام کارل راینر را پیش بکشد، بی آن که بداند در حال صحبت با پسر اوست. با این حال، حتی در 16سالگی، آلبرت بروکس توانسته بود پدر راب و مل بروکس را بخنداند. به گفته راب راینر، او از همان ابتدا یک نابغه بود.

با توجه به این که سوژه فیلم آلبرت بروکس است (با نام اصلی آلبرت اینشتین)، دفاع از زندگی من طبیعتاً بسیار خنده دار است؛ و البته، همان قدر هم گاه ناراحت کننده. بروکس از پدرش، هری اینشتین، کمدینی که برنامه رادیویی Meet Me at Parky’s را اجرا می کرد، می گوید؛ مردی که در سال 1958 پس از اجرای برنامه ای در ضیافت باشگاه فرایرز، روی صحنه جان باخت. رابطه پرتنش او با مادرش، زنی که برای بزرگ کردن خانواده، حرفه خوانندگی اش را کنار گذاشت، بعدها الهام بخش فیلم مادر (1996) شد.

فیلم مروری دارد بر لحظات شاخص کارنامه بروکس؛ از آثار مشهورش مانند فیلم های کوتاه برای Saturday Night Live (از جمله ویدئویی که در آن جراحی قلب باز را امتحان می کند) تا تصاویر کمتر دیده شده، مانند فیلم های هشت میلی متری غیررسمی ساخته استیون اسپیلبرگ در اوایل دهه 1970. اسپیلبرگ، شیوه مصاحبه های خیابانی بروکس را با روش ساشا بارون کوهن مقایسه می کند.

بروکس با فیلم زندگی واقعی به کارگردانی فیلم بلند روی آورد؛ اثری که به شوخی به راینر یادآوری می کند پیش از This Is Spinal Tap به عنوان یک موکومنتری پیشگام ساخته شده بود. او می گوید عاشقانه مدرن فیلمی بود که در آن از این که کاملاً شبیه یک روان پریش به نظر برسد، نترسید و همین فیلم باعث شد تماس تلفنی تحسین آمیزی از استنلی کوبریک دریافت کند. الهه نیز پس از ازدواج و تغییر نگاهش به زندگی ساخته شد.

اما قلب واقعی مستند، گفت وگوهای ساده و صمیمی بروکس و راینر در یک رستوران است؛ گفت وگوهایی میان دو دوست با دهه ها خاطره مشترک و درکی عمیق از ذهن یکدیگر. این فیلم ادای دینی صادقانه و لذت بخش است که تماشایش حتی امروز هم تازگی دارد.

آیا برای یک پرتره دیگر از هنرمندان درباره هنرمندان آماده اید؟ زمانی که فرانسیس فورد کاپولا سرانجام توانست پروژه رؤیایی اش، مگالوپولیس ، را بسازد، مایک فیگیس، فیلم ساز Leaving Las Vegas ، او را همراهی کرد. حاصل، مستندی بی پرده و غیرمعمول از پشت صحنه تولید این فیلم است. فیگیس مرحله پس تولید را نشان نمی دهد و آشوب احتمالی اتاق تدوین را به تخیل تماشاگر واگذار می کند.

فیگیس در آغاز می گوید تماشای کار یک کارگردان توسط کارگردانی دیگر، امری نادر است و میان میل او به مشاهده و ترس از دخالت، تنشی دائمی وجود دارد. برخی از بازیگران با حضور او راحت ترند و برخی نه. تنش اصلی اما میان مگالوپولیس ی است که دهه ها در ذهن کاپولا وجود داشته و نسخه ای که او تلاش می کند در صحنه فیلم برداری پیدا کند.

کاپولا بازیگران را وارد بازی هایی می کند که فیگیس آن ها را شبیه تئاتر تجربی می داند. با آغاز فیلم برداری، مشخص نیست او تا چه اندازه به یک نقشه از پیش تعیین شده پایبند است؛ ابهامی که به نظر می رسد خودِ کاپولا از حفظ آن لذت می برد. یکی از تهیه کنندگان، مایکل بدِرمن، اعتراف می کند که این پروژه فاقد هرگونه تور ایمنی است؛ کسی که بتواند بگوید نه . جرج لوکاس، کاپولا را کسی که از صخره می پرد توصیف می کند، نه فیلم سازی محتاط و حسابگر.

فیگیس که صادقانه می گوید از آشوب تولید یک فیلم سود مستندسازانه می برد ( هر بار اتفاق منفی می افتد، فکر می کنم: عالی است، به درد مستند می خورد )، شاهد درام های متعددی است؛ از اخراج ناظر جلوه های ویژه و کناره گیری نخستین طراح صحنه گرفته تا تنش میان کاپولا و شایا لباف، که ظاهراً بر سر ماهیت خودِ سینما اختلاف نظر دارند. آیا آنچه روی پرده می بینیم واقعیت است یا صرفاً، به قول کاپولا، چراغ هایی که سوسو می زنند ؟

این فرایند پرآشوب و مارپیچ وار، به شکلی عجیب الهام بخش است؛ هرچند، درست مانند خودِ مگالوپولیس ، ممکن است پس از پایان مستند، کمی سردرگم بمانید و دقیقاً ندانید چه چیزی را تماشا کرده اید.