دهم دی ماه 29 سال پیش، عبدالجواد فلاطوری، فقیه مسلمان ایرانی و و فیلسوف اصفهانی تبار در شهر کلن آلمان درگذشت. تقدیر آغاز و پایانش در این جهان، با ماه دی گره خورده بود. در 29 دی ماه 1304 در اصفهان دیده به جهان گشوده بود؛ در خانواده ای متنعم که نسب به آخوند ملااسماعیل خواجویی می برد.

به گزارش هم میهن، طبیعی بود که در چنان خاندانی، از چهارسالگی تحت آموزش قرار بگیرد. در دوران دبستان و دبیرستان به محضر حاج آقا رحیم ارباب چرمهینی راه یافت؛ فقیه، مجتهد و عارف بزرگ اصفهان که اگرچه در کسوت روحانیت بود اما جز به هنگام نماز که عمامه ای کوچک روی سر می نهاد، عمامه نمی گذاشت و با پیروی از استادش میرزا جهانگیرخان قشقایی، همیشه کلاه پوستی بر سر داشت.

همین میرزا جهانگیرخان که خود از شاگردان مبرز محمدرضا قمشه ای بود، شهرتی داشت در حسن خلق و البته در بحث و مناظره با مسیحیان و ارامنه جلفای نصف جهان. عبدالجواد نوجوان در چنین فضایی پرورش یافت و البته در همین زمان تحصیلاتش را در دبیرستان فنی آلمان ـ ایران نیز پی گرفت و از همان جا مدرک دیپلم را اخذ کرد. همین فرصتی بود برای آشنایی بیشترش با زبان و فرهنگ آلمانی.

فلاطوری بعدتر تحصیلات دینی را نیز ادامه داد و ضمن اینکه قریب به 13 سال زبان عربی، ادبیات، حقوق اسلامی، تاریخ اسلامی، منطق و فلسفه را در شهرهای اصفهان، مشهد و تهران و نزد استادانی همچون میرزاهاشم قزوینی، میرزامحمدتقی ادیب نیشابوری، شیخ هادی کدکنی، شیخ محمدرضا کلباسی اشتری، محمدعلی شاه آبادی، محمدتقی آملی و میرزامهدی آشتیانی آموخت، در بحث نیز خوش درخشید؛ چنانکه بیست وچندسال بیش نداشت که وقتی درباره کتاب جواهر با آیت الله کلباسی مباحثه می کرد، بی آنکه قصدی از جانب خود او باشد، نائل آمد به اخذ جواز روایت و درجه اجتهاد. در همین ایام میرزای آشتیانی نیز بدو اجازه تدریس فلسفه را داده بود: ... منظورم فاضل کامل و صاحبنظر استواررأی، نور چشم، فرزند و مورداعتماد من، عبدالجواد حکیمی فلاطوری است... او که خداوند در کسب رضای خود موفق اش بدارد، مدتی طولانی از من استفاده برد و ژرفای مطالب حکمت و عرفان را فراگرفت.

او اینک به درجه شامخی از این علوم و معارف رسیده و صلاحیت تدریس کتاب هایی را داراست که در این رشته ها، فراهم شده است، بااین همه نزد دانش پژوهان و طالبان حقایق، ناشناخته و مجهول القدر است. پس لازم دیدم از تلاش های او تشکر کنم و تمامی طالب علمان و دانشجویان را سفارش کنم تا از او سرچشمه های دانش الهی، معارف ربانی و اصول حکمت و عرفان را فراگیرند.

از حوزه به معقول و منقول

فلاطوری نظیر بسیاری دیگر از جوانان تحصیلکرده آن روزگار، حقیقت جویی در میانه دو دنیای سنتی و مدرن بود، بنابراین پس از تحصیلات حوزوی، این بار راهی دانشکده معقول و منقول دانشگاه تهران شد تا در رشته فلسفه و الهیات به تحصیل بپردازد. در سال 1333، این دوره را با ترجمه کتاب المشاعر ملاصدرا و با درجه لیسانس فلسفه به پایان برد. این رساله به عنوان بهترین اثر سال نائل به درجه علمی عالی شد و شوقی در او برانگیخت برای آن که تحصیلاتش را دراین زمینه ادامه دهد.

بدین ترتیب در مهرماه 1333، راهی دیار فلسفه خیز آلمان شد. انتخابی بود منطقی زیرا هم در آن سرزمین، استعدادی ویژه وجود داشت برای فلسفه ورزی، هم فلاطوری با زبان آلمانی آشنایی اجمالی داشت. بااین همه طبق قوانین آلمان در آن دوران، دانشجویان مجبور بودند علاوه بر زبان آلمانی، زبان لاتین را نیز فراگیرند.

این نیز توفیقی اجباری شد و او را به تسلط بر این زبان مجهز کرد. فلاطوری رشته فلسفه را در آلمان ادامه داد و تا اخذ مدرک دکترا پیش رفت. برای دریافت دکترا، رساله ای نیز نگاشت با عنوان تفسیر اخلاق کانت در پرتو احترام . پیش از اخذ مدرک دکترا، البته در کنار تحصیل، در دانشگاه هامبورگ به تدریس زبان و ادبیات فارسی و فلسفه اسلامی نیز مشغول شد.

همچنین در کنار تحصیل در فلسفه به عنوان رشته اصلی، به تحصیل سایر علوم دانشگاهی نیز پرداخت. خودش درباره این دوران چنین می نویسد: رشته های تحصیلی من اغلب، فلسفه به عنوان رشته اصلی و روان شناسی به عنوان رشته فرعی بودند. به عنوان دومین رشته فرعی مدتی تعلیم و تربیت، جامعه شناسی، شرق شناسی، فلسفه حقوق و علوم مقایسه ای الهیات خواندم، اما بالاخره علم مقایسه ای الهیات را به عنوان دومین رشته فرعی انتخاب کردم. او در همین ایام زبان یونانی را نیز فراگرفت.

احیای کتابخانه شیعه شناسی

پس از فراغت از تحصیل، فلاطوری در سال 1965 به استخدام دانشگاه کلن درآمد و با حمایت اروین گرف و ولفگانگ واگنر، رییس دانشگاه کلن، کتابخانه ای برای تحقیق در شیعه شناسی تأسیس کرد که از شهرت بین المللی برخوردار شد؛ زیرا یگانه کتابخانه تخصصی شیعی در سطح اروپا بود. شروع کار کتابخانه شیعه دانشگاه کلن البته به سال 1949میلادی بازمی گردد، زمانی که پروفسور گرف اقدام به خرید تعدادی کتاب کرد. بااین همه با تلاش های فلاطوری این کتابخانه به طرز بی سابقه ای در اروپا گسترش یافت. برای مثال در نخستین گام، فلاطوری چهارهزار جلد کتاب از شهرهای مشهد، اصفهان و تهران گردآوری و به آلمان منتقل کرد.

واقعیت امر آن است که در آن زمان، کتابخانه های عمومی و تخصصی فراوانی در آلمان وجود داشت، اما کتابخانه ای مختص کتب شیعه دیده نمی شد. درعین حال علاقه اندیشمندان آلمانی به مطالعه شرق شناسی و شناخت آموزه های اسلام و شیعه در مقایسه با محققان سایر کشورهای اروپایی بیشتر بود. به همین دلایل فلاطوری عزم اش را جزم کرد تا این کتابخانه را به هرشکلی که شده است، تقویت و آن را محلی کند برای مطالعات شیعه شناسی در اروپا. بعد از مرگ او، یکی از همکاران آلمانی اش این کتابخانه را رحله الطالبین نامید؛ قبله گاهی برای دانش پژوهان.

بنیادگذاری آکادمی علمی اسلامی

از دیگر فعالیت های مهم فلاطوری در آلمان، باید به تاسیس آکادمی علوم اسلامی در سال 1976 اشاره کرد. این آکادمی دو سال بعد در شهر کلن به ثبت رسید و تا سال 1995 در همین شهر فعالیت داشت تا اینکه پس از مرگ فلاطوری، هم آکادمی، هم کتابخانه شیعه شناسی به مرکز اسلامی هامبورگ منتقل شدند. هدف این مرکز، ایجاد و پیشبرد گفت وگوی میان ادیان، به ویژه اسلام، مسیحیت و یهودیت، رفع سوء برداشت ها و پیش داوری ها و تصحیح چهره مسخ شده، خشن و تهاجم آمیز اسلام در اروپا بود.

برای نیل به این هدف، فلاطوری طی 15 سال با شرکت در همایش ها، نشست ها و انتشار مقالات در کشورهای اروپایی و اسلامی، به توسعه گفت وگوی میان ادیان پرداخت. او همچنین تلاش کرد برداشت های نادرست از معارف اسلامی را اصلاح کند و دراین زمینه پرهیز نداشت از حضور منظم در رسانه ها و مشارکت در بحث های تلویزیونی و رادیویی. بدین قرار او همچون مرجعی معتبر در آلمان و اروپا مورد مشورت بود و هر زمان که دولتمردان به تحلیل مسائل اسلامی یا تفاهم و تفهم و گفت وگوی بین پیروان ادیان اسلام، مسیحیت و یهودیت احساس نیاز می کردند، محل مراجعه، نظرخواهی و راهنمایی می شد. بر همین اساس بود که او برای نمونه موفق شد پیش از مرگ ش برگزاری اجلاسی بین اندیشمندان مسلمان، مسیحی و یهودی را در یونان ترتیب بدهد.

در کنار گفت وگوی میان ادیان، فلاطوری نسبت به تألیف میان مذاهب اسلامی نیز حساسیت داشت و می کوشید دراین زمینه رویه های وحدت گرایانه و مداراجویانه را ترویج بدهد. به همین دلیل نیز دانشگاه سنی الازهر در قاهره به عنوان بزرگترین دانشگاه اسلامی او را به عنوان عضو شورای اسلامی خود برگزید. بااین همه طرح فلاطوری برای تاسیس دانشکده معارف اسلامی در سال 1991 با هدف آموزش صحیح و دانشگاهی اسلام به مسلمانان اروپا و دیگر مناطق جهان، با وجود تلاش های فلاطوری و پیشنهادهای برخی کشورهای اسلامی درنهایت به نتیجه ای نرسید.

بازبینی محتوای اسلامی کتاب های درسی در اروپا

یکی دیگر از پروژه های اصلی آکادمی علوم اسلامی، بازبینی محتوای مربوط به اسلام در کتاب های درسی آلمان و 17 کشور اروپایی دیگر بود که از سال 1979 تا 1994 ادامه یافت. این پروژه با همکاری دانشگاهیان آلمان و سایر کشورهای اروپایی انجام شد و هدف آن، تصحیح مطالب نادرست درباره اسلام در متون آموزشی بود.

از نظر فلاطوری: آنچه در طول چندین ساله مدرسه، آموخته می شود رفته رفته و گام به گام درمجموع شکل و صورتی سخیف، منحرف و مغلوط و پر از جسارت به اسلام در ذهن دانش آموز خواهد ساخت. پایه وجودش ساخته ای خواهد بود از تحقیر اسلام و مسلمین یا احیاناً از اعتقاد به عقب ماندگی، بربریت، قساوت، آشفتگی و ضدحقوق انسانی بودن مسلمانان. با این تفاسیر و باتوجه به مهارت بالایی که فلاطوری در گفت وگو و اقناع تصمیم گیران اروپایی داشت، او پروژه اصلاح کتب درسی را در آلمان غربی آغازید، سپس آن را در سایر مناطق اروپا به اجرا گذاشت. در این طرح صاحبنظران فرق مختلف اسلامی حضور داشتند و بدین ترتیب جایی برای گرایش های فرقه ای وجود نداشت.

نتیجه این طرح نیز مثبت بود به نحوی که نظرسنجی از 35 هزار معلمی که در آلمان، کتاب های اصلاح شده را دریافت کرده بودند، رضایت آمیز بود و بعدتر با چراغ سبز برخی نهادهای علمی اروپایی، ازجمله شورای اروپا، زمینه برای پیوندخوردن این طرح ملی با طرح بین المللی پژوهش پیرامون تصویر اسلام در کتاب های درسی اروپا آغاز شد.

بازاندیش، لیبرال و مداراجو

در مراسم بزرگداشت فلاطوری پس از وفات او، دانشجویانش از سعه صدر، سخاوت و کمک های مالی اش به جشن های دانشجویی سخن گفتند. یکی از آنها افزود: استاد فقط نبود، انسان بود. دیگری او را که دانشجویانش را بچه ها خطاب می کرد و همواره جویای مشکلات خانوادگی شان بود، معلم پدری در دسترس و حامی، بازنمایی کرد که دانشجویان را در دفترش با یک لیوان چای و جعبه همیشه باز بیسکوییت، پذیرایی می کرد: با او صحبت از نمرات و مقررات نبود، بلکه سخن بر بینش ها و جهان بینی ها بود.

فلاطوری را اما همکارانش عالمی برجسته، معلمی موفق و بنیادگذار و سازمان دهنده ای بااستعداد می دانستند. درعین حال آنچه از منش او به یاد بسیاری از آنها مانده است، منش مداراگر و شخصیت آزاده او بود؛ خصلتی نه فقط صوری که ریشه دوانده در عمق جان عبدالجواد. ورنر دیم، رییس سمینار شرق شناسی دانشگاه کلن در مراسم بزرگداشت فلاطوری پس از مرگ او، در همین دانشگاه دراین زمینه گفت: من فلاطوری را با گذشت زمان به عنوان انسانی شناختم که در عین تدین اش، فردی بازاندیش و او را حتی تقریباً لیبرال یافتم. فلاطوری خود فروتنانه بارورشدن درخت دوستی در نهاد مسالمت جویش را اما به ریشه های عرفانی نسبت می داد و به عنوان کسی که از ممکن بودن شناخت خداوند از جانب انسان حتی بدون اعتقاد به توحید صریح سخن می گفت، چنین می نگاشت: جان من به وسیله یک روح عرفانی بال و پر گرفت. روحی که عاشق بر همه هستی است؛ چراکه هر چیزی به نوع خود نشانه خداوند است. من نمی توانستم و نمی توانم تصور کنم خدایی که همه به او عشق می ورزند و او نیز همه مخلوقاتش را دوست دارد، بخواهد تابع میل پیروان ادیان گوناگون بشود و براساس آن، انسان ها را به بهشت و دوزخ رهنمون کند. من این اصل عرفانی که می گوید: راه های به سوی خدا به عدد انفس خلایق است را می پسندیدم و می پسندم.

آرمان آشتی 3 دین

برخی دوستان فلاطوری از وجود دو ویژگی متضاد در فلاطوری خبر می دهند؛ آرمانگرایی و سازمان دهندگی. درباره سازمان دهندگی فلاطوری بیش از هرچیز می توان به فعالیت هایی چون راه اندازی کتابخانه شیعی و آکادمی علوم اسلامی و تلاش او برای تربیت دانشجویان اشاره کرد. وجه آرمانگرایانه فلاطوری را اما در وهله نخست، باید در ذهنیتی سراغ گرفت که می کوشید سه دین بزرگ وحیانی خاور نزدیک (یهودیت، مسیحیت و اسلام) را آشتی دهد. برای او ایجاد تفاهم میان سه دین وحیانی آرمانی قلبی بود و خود آن را ذخیره عندالله می پنداشت.

جمعی که در وجود او، میان یک عالم اسلامی و یک دانش پژوه غربی نیز پدید آمده بود، او را به مهاجری میان شرق و غرب و حلقه واسطی میان فرهنگ ها بدل کرده بود که ضمن مقابله با افراط ها و از خودبیگانه شدن مسلمانان، سعی داشت با رفع پیش داوری ها و سوءبرداشت ها، تفسیری انسانی و انسان گرایانه از اسلام عرضه دارد. از نظر فلاطوری، رحمانیت و رحیمیت در قرآن اهمیتی بسیار زیاد داشت و او ضمن دعوت همگان به دوری از عصبیت و تنگ نظری، خواستار تفسیر منابع درجه دوم براساس منابع اصلی اسلام یعنی قرآن و سنت بود.

نه شرقی، نه غربی

فلاطوری در زمانه ای چنین مجاهدتی داشت که بسیاری میان غرب و شرق، خط فارقی عبورناپذیر تصور می کردند و برای هریک، ذات و ماهیتی غیرقابل تخطی را قائل بودند. این گرایش، هم در میان شرقیان رواج داشت، هم در بین غربیان. برخی شرق را قدسی و غرب را شیطانی می دانستند و در مقابل کم نبودند غربی هایی نیز که شرق را خرافی و غرب را پیشرفته قلمداد می کردند. نمونه ای بسیار ساده از این ذهنیت را رودیارد کیپلینگ، نویسنده بریتانیایی، در کتاب کتاب جنگل بازتاب داد: شرق، شرق است و غرب، غرب. این دو هیچ گاه به هم نخواهند رسید.

فلاطوری اما ضمن پذیرش تفاوت های فرهنگی، مدنی، فلسفی و کلامی میان اسلام و مغرب زمین معتقد بود، وجوه مشترک میان این دو بیش ازآن است که اغلب گمان می رود. از نظر فلاطوری: هر دو فرهنگ، ریشه در یک روح غربی یونانی و یک روح شرقی و سامی دارند. سده های متمادی این دو جریان فکری، هم در سنت مسیحی، هم در سنت اسلامی در توانمندی همراه با تعادل، کنار هم سیر می کردند.

به زعم فلاطوری بعدتر اما با غلبه عناصر یونانی و سامی در سنت های مسیحی ـ غربی و اسلامی، وضع تغییر کرد. بااین همه از نظر فلاطوری هنوز مهم است که برای نمونه مسلمانان در برخورد جدیدشان با غرب ریشه های مشترک را به یاد آورند تا در مقابل مسخ شدن فرهنگی نیز بتوانند خود را حفاظت کنند. با چنین پیش فرض هایی بود که فلاطوری در تألیف کتاب هایی همچون عقیده به خدای واحد ، سه طریق به سوی یک خدا و آینده، امید و انتظار فرج در ادیان توحیدی در موسسه اوراتسیو دومینیکا نقش داشت.

آنه ماری شیمل، اسلام پژوه، خاورشناس و مولوی شناس سرشناس اهل آلمان، درباره دیدگاه های فلاطوری در زمینه غرب و شرق معتقد بود که برخلاف خود او که نگاهی عرفانی دارد، اصل عقاید فلاطوری فلسفی و کلامی بوده است، اما به هرروی از نظر او، فلاطوری هم بر مبنای نگرش قرآنی خود به آیه نور (آیه 35 سوره نور) دقت وافی داشت: خدا نور آسمان ها و زمین است؛ وصف نورش مانند چراغدانی است که در آن، چراغ پرفروغی است، و آن چراغ در میان قندیل بلورینی است، که آن قندیل بلورین گویی ستاره تابانی است، [و آن چراغ] از [روغن] درخت زیتونی پربرکت که نه شرقی است و نه غربی افروخته می شود، [و] روغن آن [از پاکی و صافی] نزدیک است روشنی بدهد گرچه آتشی به آن نرسیده باشد، نوری است بر فراز نوری؛ خدا هرکس را بخواهد به سوی نور خود هدایت می کند، و خدا برای مردم مثل ها می زند [تا حقایق را بفهمند] و خدا به همه چیز داناست. بر همین مبنا از نظر شیمل، آن نوری که نه شرقی است و نه غربی، نزد فلاطوری مایه وصل ادیان می شد.

علیه شرق شناسان و صدرایی ها

از فلاطوری تألیفات و ترجمه هایی بر جای مانده است که از مشهورترین آنها باید به ترجمه اثر معروف برتولد اشپولر، تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی اشاره کرد. جز این، یکی از مهمترین آثار او که نخست به آلمانی و برای دریافت منصب استادی نوشته شد و بعدتر به فارسی نیز بازگردان شد، دگرگونی بنیادی فلسفه یونان در برخورد با شیوه اندیشه اسلامی است.

فلاطوری در این اثر، هم در مقابل برداشت های شرق شناسانه که فلسفه اسلامی را ذیل سنت نوافلاطونی قرار می دهند موضع می گیرد، هم در برابر خوانشهای صدرایی و نوصدرایی معاصر که با بهره گیری از هایدگر، تحلیلی پیشروانه از فلسفه اسلامی ارائه می دهند و می گویند فلسفه اسلامی فلسفه یونانی را تکامل بخشید.

از نظر فلاطوری، اما فلسفه اسلامی حاصل برخورد دو جهان بینی متفاوت یعنی جهان بینی حاکم بر فلسفه و علوم یونانی و جهان بینی قرآنی است و درنهایت آنچه از برخورد این دو جهان بینی به وجود آمد، فلسفه ای در صورت یونانی و در محتوا اغلب قرآنی است. براین اساس این فلسفه، نه یونانی مطلق است، نه قرآنی مطلق و نه التقاطی؛ بلکه سنتزی است مستقل از دو جریان یونانی و قرآنی.

موضع گیری فلاطوری در مقابل اندیشه ملاصدرا ازقضا باری به مناظره قلمی او با علامه طباطبایی نیز انجامید. فلاطوری در زمینه نقد فلسفه صدرایی صریح و بر آن بود که پایه های فلسفه صدرالمتألهین امروزه فروریخته است هرچند این فلسفه از حیث تبیین جهان بسیار جالب است، اما نباید چنین پنداشت که این، همان حقیقتی است که پیامبر اکرم(ص) در صدد بیان آن بوده است.

فلاطوری از لزوم جهانی شدن اسلام دفاع می کرد و معتقد بود، اسلام برای جهانی شدن باید با زبان دانش و زندگی انسان ها همراه و هماهنگ شود، به حدود قومی، نژادی، فرهنگی و جغرافیایی محدود نشود و به موازات تحرک قهری و دائمی انسان و انسان ها در زمینه های فکری، علمی، معیشتی و سیاسی تحرک دائمی داشته باشد. او البته چنین تحرکی را با آنچه برخی مذهبی ها با مساوی دانستن و مطابقت دادن دستاوردهای علمی با آیات قرآن پی می گرفتند، به کلی متفاوت می دانست و راه اخیر را به طور مطلق، مردود می شمرد.

جز این، او فلسفه صدرایی و فلسفه تقلیدی را برای نیل به چنین هدفی مناسب نمی دید. از نظر او، اصلاً جهان بینی ما بیش از حدی که آزادی فردی داشته باشد، جنبه دینی پیدا کرده است و خلط دین و فلسفه نیز دراین زمینه ضربه های زیادی به ما زده است: دین را از دین بودن اش انداخته و فلسفه را از تحریک و پویایی اش .

بدین ترتیب او آرزو می کرد؛ خدا نکند که ما بخواهیم روزی اسلام را با همین فلسفه خودمان به دنیای غرب عرضه کنیم. بهترین منبع و مرجع برای معرفی خدا، خود قرآن کریم است. من هرچه که پیش می روم، بیشتر به معنویت قرآن می رسم. من اگر در اروپا تبلیغ اسلام می کنم ـ و بحمدالله مقبول افتاده است ـ در این امر یک ذره از اندیشه عقلی را در تبیین اسلام نمی آورم. خود قرآن بهترین بیان کننده اسلام است. دوری ما از قرآن اسفبار است.