فرارو- از دو مرکز تجاری در مجاورت کاخ گلستان تا هتلی در نزدیکی ارگ کریمخان؛ سازه های تازه ساز یکی پس از دیگری حریم آثار تاریخی را تهدید می کنند. پس از بالا گرفتن نگرانی فعالان میراث فرهنگی، وزیر در نهایت دستور توقف ساخت وساز در اطراف کاخ گلستان را صادر کرد.

به گزارش فرارو، وقتی مجوزهای میراث فرهنگی برای ساخت دو مرکز تجاری در حریم کاخ گلستان دست به دست شد، بسیاری از فعالان میراث فرهنگی نسبت به خطر حذف این مجموعه تاریخی از فهرست میراث جهانی هشدار دادند. اما ریشه این نگرانی چیست؟

تهران این روزها با بحران جدی آب روبه روست. کاهش منابع زیرزمینی و برداشت بی رویه از چاه ها، جای جای پایتخت را در معرض فرونشست قرار داده. این پدیده ای است که می تواند خیابان ها، سازه ها و زیرساخت های شهری را ببلعد. در چنین شرایطی، ساخت وساز در مجاورت آثار تاریخی تنها سرعت تخریب و آسیب پذیری آن ها را افزایش می دهد.

اکنون وزیر میراث فرهنگی با صدور دستور توقف این پروژه ها، از پیگیری قضایی موضوع و تشکیل کمیته ای ویژه برای بررسی تخلفات خبر داده است. اما یک پرسش محوری پابرجاست؛ چرا این مجوزها صادر شد و مسئولیت این تصمیم بر عهده چه کسی است؟

احمد ابوحمزه، عضو هیات علمی دانشگاه فرهنگیان و فعال میراث فرهنگی، در گفت وگو با فرارو به بررسی این مساله پرداخته است:

احمد ابوحمزه به فرارو گفت: طبق مصوبه فرآیند صدور پروانه مرمت و احیا و تعیین کاربرد بناهای تاریخی و ارزشمند شهر تهران شورای شهر در سال 1402 در شهر تهران و سایر شهرهای مانند شهر ری و شمیرانات ، برای هر بنایی، شهرداری موظف است قبل از صدور مجوز ساخت یا حفاری، از میراث فرهنگی استعلام بگیرد. این مصوبه شامل همه بناها می شود، چه ارزشمند باشند و چه میراثی. استعلامات همیشه از میراث فرهنگی توسط شهرداری انجام می شود، اما در برخی موارد، این مجوز های توسط میراث صادر می شود یا دقت لازم در بررسی ها رعایت نمی گردد. سپس، زمانی که فعالان میراث فرهنگی اعتراض می کنند، میراث فرهنگی به فکر می افتد.

او افزود: این اقدام، نگاهی هست که تک تک شهروندان نیز باید انجام دهند. اگر بنایی را مشاهده کردند که به فرهنگ، هنر، تاریخ و هویت یک شهر مربوط است، باید تلاش کنند آن را حفظ کنند و با کنشگری، اطلاع رسانی و معرفی، مانع آسیب رسیدن به آن شوند. چنین اقداماتی می تواند به حفظ میراث فرهنگی کمک شایانی کند.

این کنشگر میراث فرهنگی گفت: اگر شی یا وسیله ای از پدر بزرگ یا مادربزرگ که درگذشته و به عالم باقی رفته است برای خانواده باقی مانده باشد، برای مثال حتی یک تسبیح ساده یا یک عینک قدیمی، به آن میراث اجدادمان می گوییم و آن را حفظ می کنیم. میراث فرهنگی نیز به همین شکل، دارایی های است که از گذشتگان باقی مانده و باید برای آیندگان حفظ و نگهداری شود.

او افزود: در محله های قدیمی تهران یا شهر تاریخی ری، یا در مورد بناهای ثبت میراث شده و حتی بناهای غیرثبت شده که دارای ارزش تاریخی هستند، باید بیش از پیش برای حفظ آن ها تلاش کنیم و به آن ها بها دهیم. ما به عنوان ملتی با فرهنگ و میراث کهن، باید اولویت را به حفظ آثار بدهیم و طبق قوانین میراث فرهنگی عمل کنیم. برای مثال، اگر قانونی می گوید یک سازه و بنا در دوطبقه ساخته شود، باید رعایت کنیم و بدون مجوز، طبقات اضافی نسازیم این نکته حتی در مناطق اطراف بناهای تاریخی نیز باید رعایت شود.

ابو حمزه گفت: مدیریت شهری می بایست به همشهریان یا مالکان خانه های تاریخی و میراثی امکانات بیشتری بدهد. در مصوبه فرآیند صدور پروانه مرمت و احیا و تعیین کاربرد بناهای تاریخی و ارزشمند شهر تهران مصوب اسفند 1402، به خانه های میراثی و ارزشمند امتیازات زیادی داده شده است؛ به عنوان مثال، نیازی به ساخت پارکینگ یا پرداخت عوارض ندارند. این اقدامات کمک می کند تا بناهای تاریخی بیشتر حفظ شوند.

او افزود: با این حال، سودجویان همیشه حاضر هستند و تنها به دنبال منفعت شخصی خودهستند، بدون توجه به میراث فرهنگی و قوانین مربوط و سعی می کنند از ضوابط و قوانین بهره برداری بیشتری برای منافع خودکنند.

این هیات علمی دانشگاه گفت: تمام تصمیمات در حوزه مجوز ساخت و ساز در حریم آثار تاریخی ثبت شده در اختیار میراث فرهنگی است. اما اگر نهادی بدون مجوز میراث اقدام به ساخت کند، میراث فرهنگی می تواند علیه هر نهادی شکایت کند و اجازه ساخت و ساز ندهد. بنابراین، میراث فرهنگی باید ضوابط و مقررات را جدی تر بگیرد و سازماندهی و نظارت خود را افزایش دهد تا آثار تاریخی آسیبی نبینند.

او افزود: نباید تنها زمانی که کنشگران میراث فرهنگی وارد میدان می شوند و مساله تیترخبری می شود، به فکر دقت بیشتر در صدور مجوز بیفتیم. میراث فرهنگی باید ارزش بناهایی مانند کاخ گلستان را درک کند. این بنا ثبت جهانی شده و اهمیت آن چندین برابر است. مسیولین با شناخت حریم درجه یک و دو آثار و نظارت بیشتر، می توانند به مردم اطمینان دهند و از تخلفات بعدی جلوگیری کنند. نگاه کنشگران این است که میراث فرهنگی باید با امکانات بیشتر نظارت دقیق تری داشته باشد.

ابوحمزه گفت: اصفهان نمونه ای از شهری است که امروزه آثار تاریخی اش تحت تهدید فرونشست زمین قرار دارد و احتمال دارد چنین مسائلی در تهران نیز تکرار شود. نمونه بارز آن، مسیر مترو در نزدیکی برج طغرل و چشمه علی بود که به بناهای تاریخی آسیب رساند. در چنین نقاطی بهتر بود مترو روی زمین ساخته شود، در حالی که امکان داشت و از نظر فنی ممکن بود. با چهار جاده موجود به سمت شهرری ، می توانستیم یک مسیر را برای مترو استفاده کنیم، مانند بسیاری از نقاط دیگر دنیا.

او افزود: یکی از مشکلات اساسی، نبود پیوست فرهنگی در شروع کارهای عمرانی است. رعایت پیوست فرهنگی در فعالیت های عمرانی که منفعت عمومی دارند ضروری است؛ چرا که میراث فرهنگی با منفعت عمومی و هویت شهری پیوند مستقیم دارد. بدون رعایت این پیوست، همان بلایی که بر بناهای تاریخی اصفهان و یا شهر ری آمد، ممکن است برای تهران نیز رخ دهد.

این پژوهشگر حوزه میراث فرهنگی گفت: در شهر ری، چشمه علی خشک شده است؛ بخشی از این مسئله به کم آبی و حفر چاه های اطراف بازمی گردد، اما عمده دلیل، فعالیت های عمرانی و از بین رفتن مادرچاه ها بوده است. نباید فراموش کنیم که ایران سرزمینی خشک است و از دیرباز با قنات و قناعت، آب تامین می شده است. داریوش بزرگ نیز در کتیبه ای به این موضوع اشاره کرده و از محافظت ایران در برابر خشکسالی سخن گفته است.

او افزود: ما در گذشته به سختی از قنات ها آب برداشت می کردیم و حالا قدر آن را نمی دانیم. اکنون منابع آب محدود شده و سطح آب های زیرزمینی پایین می رود، در نتیجه بناهای تاریخی در معرض خطر قرار دارند.

ابوحمزه گفت: این بناهای تاریخی می توانستند منبع درآمد قابل توجهی برای کشور باشند. به جای تمرکز صرف بر کشاورزی، می توانستیم با توسعه گردشگری و جهانگردی، اشتغال و درآمد بیشتری ایجاد کنیم. میراث فرهنگی می تواند نقش بزرگی در اقتصاد ایران ایفا کند. اگر کشور گردشگرپذیر شود، پول برای واردات محصولات کشاورزی داریم و امکانات بیشتری فراهم می گردد و آنقدر آب دربخش کشاورزی هدر نمی رود.

در نهایت او تاکید کرد: با ادامه کاهش منابع آب، نه تنها کشاورزی آسیب می بیند بلکه بسیاری از آثار تاریخی و میراث فرهنگی ما نیز نابود خواهد شد. این مساله همچون زنجیره ای است که اگر به آن توجه نکنیم و چاره ای نیاندیشیم، بخش عظیمی از ایران از بین خواهد رفت.