محمدجواد روح در یادداشتی در روزنامه هم میهن نوشت: ترامپ دست خالی ماند. این جمله ای بود که دیروز بر ذهن و زبان بسیاری جاری شد. شاید تا چند روز قبل، بسیاری اعطای جایزه صلح نوبل به دونالد ترامپ را ناشی از زیاده خواهی و خودشیفتگی او می دانستند. اما پس از توافق حماس و اسراییل که جنگی دوساله با هزاران کشته و نابودی غزه را متوقف کرد، دیگر چنین داوری آسان نبود.

گرچه پیش از آن نیز، حتی سیاستمدارانی چون شهباز شریف، نخست وزیر پاکستان، ترامپ را به جهت پایان دادن جنگ میان این کشور اتمی با همسایه اتمی اش، هند، شایسته نوبل صلح دانسته بودند.

ترامپ هم خود گفت که هشت جنگ را طی 9ماه دوره ریاست جمهوری اخیرش پایان داده است و از این جهت، لایق این جایزه است؛ ولی کاری ندارد که کمیته نوبل چه می کند. حتی تلویزیون رسمی روسیه (راشاتودی) اعطای جایزه به فعال اپوزیسیون ونزوئلایی را زیر سؤال برد و کنایه زد که او صرفاً چند سخنرانی کرده است و تاثیری حتی در حد معادلات داخلی ونزوئلا هم نداشته است.

بااین حال، کمیته نوبل کار خودش را کرد. طبق اخبار غیررسمی، این کمیته برنده جایزه را از قبل تعیین کرده بود و به همین جهت، اصلاً ترامپ گزینه مدنظر آنها نبوده است و در نتیجه، حتی برقراری صلح غزه هم این تصمیم را تغییر نداد. در واقع، کمیته تصمیم گیرنده درباره نوبل صلح، کار خاصی متفاوت با تصمیمات همیشگی خود نکرد.

این کمیته در اغلب سال های فعالیت خود به ویژه دهه های اخیر و پس از جنگ سرد، با رویکردی مبتنی بر ارزش های لیبرال یعنی دموکراسی خواهی و حقوق بشرخواهی، برندگان خود را انتخاب می کند. ازاین روست که دولت های اقتدارگرا که مخالفان سیاسی خود را در فهرست برندگان این جایزه می بینند، سعی در زیر سؤال بردن اعتبار و مشروعیت آن دارند و حتی آن را همچون بسیاری دیگر از نهادها و نمادهای جهان شمول، ساخته و پرداخته و مبتنی بر هدایت و حمایت قدرت های غربی معرفی می کنند.

بی توجهی به ترامپ، از این منظر برای تعیین کنندگان جایزه صلح نوبل اعتبارآفرین بود و نوعی نمایش استقلال را برای آنان شکل داد. اما این استقلال عمل، در راستای رویکرد عمومی جایزه دهندگان بود؛ رویکردی که در آن، نیروهای اپوزیسیون در کشورهای اقتدارگرا و نیز زندانیان سیاسی و فعالان حقوق بشر شانس های اصلی کسب نوبل صلح هستند.

این نیروها و فعالان، حتی اگر در کشور خود چهره هایی ملی و متکی بر پشتوانه داخلی باشند، اما جایزه را نه به جهت گرایش های ملی گرایانه و یا توجه به منافع ملی و امنیت ملی کشور خود، بلکه عموماً به خاطر پیگیری ارزش های جهانی لیبرالیسم (آزادی، دموکراسی و حقوق بشر) کسب می کنند. به بیان دیگر، صلح نوبل در ذات خود دچار نوعی پارادوکس میان جهان گرایی و میهن دوستی است. ازاین روست که بسیاری از فعالان دموکراسی و حقوق بشر، در کشور خود به اقدام علیه امنیت ملی و حتی وابستگی به قدرت های خارجی متهم می شوند.

اما واقعیت آن است که این افراد و نیروها، نه علیه امنیت ملی اقدام می کنند و نه به قدرت های بیگانه وابسته اند؛ اما درعین حال، مطالبه گر و پیش برنده ارزش ها و نگرش هایی جهانی هستند که مدعیان و منادیان آن، دولت ها و قدرت ها و نهادهای لیبرال (و به بیان دیگر: غربی) هستند. اتفاقاً، از این منظر ترامپ هم شایستگی کسب نوبل صلح را نداشت؛ چراکه او آشکارا از سیاست ها و ارزش هایی دفاع می کند که نه تنها نسبتی با لیبرالیسم ندارد، بلکه بسیاری از منادیان لیبرالیسم را به وحشت انداخته است؛ چنان که مدتی قبل، امانوئل مکرون، رییس جمهور فرانسه، هشدار داد آزادی و دموکراسی هیچ گاه همچون امروز در خطر نبوده است.

بااین حال، جای این پرسش هست که آیا واقعاً فعالان دموکراسی و حقوق بشر در کشورهای اقتدارگرا، گزینه های مناسبی برای معرفی به عنوان برنده نوبل صلح هستند؟ آیا صرف مخالفت یا کنشگری یا گفتمان سازی در جهت پیشبرد ارزش های لیبرال، دلیل مناسبی برای کسب این جایزه است؟ فراتر از این، آیا آزادی خواهی، دموکراسی خواهی و حقوق بشرخواهی الزاماً نسبت و تناسبی با صلح خواهی پیدا می کند؟ آیا یک نیروی اپوزیسیون که می کوشد جبهه ای سیاسی را علیه حکومت اقتدارگرا شکل دهد و با آن به ستیز روی آورد و در این جهت، حتی از تجویز خشونت هم ابایی ندارد، مصداق و نماد صلح طلبی است؟

آیا یک زندانی سیاسی که با تاکید بر مواضع خود حاضر به کوتاه آمدن مقابل حکومت اقتدارگرا نمی شود و به جهت همین ایستادگی و پایمردی هم، به نوبل صلح می رسد؛ واقعاً صلح طلب است؟ آیا صلح طلبی صرفاً میان دو کشور در حال جنگ معنا دارد؛ یا میان پوزیسیون و اپوزیسیون، میان کنشگران و حاکمان نیز می توان انتظار صلح طلبی داشت؟ اگر گزاره دوم را بپذیریم، عملاً نوبل صلح زیر سؤال می رود؛ چراکه جایزه دادن به نیروهای اپوزیسیون حکومت های اقتدارگرا، پاداشی است به مبارزه جویی آنان و نه صلح خواهی شان.

البته، اشتباه نشود نه در پی تطهیر اقتدارگرایی هستم و نه زیر سؤال بردن کنشگران اپوزیسیون و مطالبه گران دموکراسی و حقوق بشر. سخن این است که پیگیری این ارزش ها و مطالبات در برابر دولت های اقتدارگرا، فی نفسه متکی و مبتنی بر ستیزه گری و مبارزه جویی سیاسی است و نه صلح طلبی (جز در موارد استثناء). از سوی دیگر، کنشگران حوزه حقوق بشر و دموکراسی در کشورهای اقتدارگرا عموماً در سطحی از قدرت قرار دارند که حداکثر می توانند نیرویی گفتمانی با سطح محدودی از بسیج گری را سامان دهند و جز در پاره ای انقلاب های رنگی آن هم در کشورهایی ضعیف تر (همچون آسیای میانه و قفقاز یا اروپای شرقی یا کشورهای کوچک آسیایی و آفریقایی) نتوانسته اند موقعیت سیاسی جدی کسب کنند.

حتی اگر اپوزیسیون لیبرال در چنین کشورهایی هم فرضاً بتوانند قدرت حاکم را کسب کنند و نیز فرضاً، پس از استقرار در قدرت نیز همچنان به ارزش های لیبرال پایبند بمانند؛ باز، حاکمان لیبرال کشورهایی ضعیف ، متوسط و حاشیه ای، در مناسبات جهانی قدرت هستند که عملاً نمی توانند تاثیری جدی بر صلح و امنیت جهانی بگذارند (حداکثر، چیزی در حد میانجی گری های محدود و منطقه ای عمان).

این درحالی است که سران قدرت های جهانی و حتی استراتژیست ها، نظریه پردازان و دیپلمات های کشورهای بزرگ می توانند اثر جدی و واقعی در برقراری صلح و امنیت جهانی ایفا کنند؛ اما عملاً (جز استثناهایی چون اوباما) این چهره ها سهمی از جوایز نوبل نبرده اند و نمی برند.

مجموعه چنین پارادوکس هایی است که معنا و مفهوم و حتی اعتبار جایزه نوبل صلح را به چالش کشیده است و به نظر می رسد جا دارد نوعی بازاندیشی در قبال آن صورت گیرد. یک پیشنهاد از این منظر، می تواند آن باشد که جایزه نوبل صلح در شکل فعلی بایگانی شود و جای خود را به نوبل حقوق بشر دهد تا همچنان تلاش های فعالان و کنشگران این حوزه، پاس داشته شود.

اما در کنار آن، جایی هم برای نوبل سیاست باید در نظر گرفت. جایزه ای مشابه نوبل اقتصاد، پزشکی، شیمی یا فیزیک که به دانشمندان و کنشگران این حوزه ها اهدا می شود. نوبل سیاست نیز می تواند هم به دانشمندان، نظریه پردازان و استراتژیست های حوزه سیاست اهدا شود و هم سیاستمدارانی که واقعاً در روند پیچیده مناسبات سیاسی (چه در حوزه داخلی و چه بین الملل) توانسته اند راهی بگشایند و مسئله ای حل کنند و بحرانی پایان دهند.

چراکه سیاست، علم و کنش مبتنی بر حل مسائل و راه و روزنه گشایی و تنش زدایی است؛ حتی اگر این کار با روش ها و ارزش هایی غیرلیبرال صورت گیرد. چنین نوبلی را حتی به ترامپ هم می توان اهدا کرد.