فرارو- مهدی دهقان؛ صحبت در مورد جلال آل احمد مسئله ساده ای نیست. آل احمد از آن دسته از نویسندگان و روشنفکران معاصر ایرانی است که همواره حواشی زیادی را به همراه داشته است. علاوه بر ابهاماتی که در مورد آل احمد وجود دارد، زندگی به نسبت متناقض او نیز کار را برای ترسیم چهره ای مشخص از وی سخت می کند.

به گزارش فرارو، سید جلال الدین سادات آل احمد علارغم زندگی کوتاهی که داشت، تاثیر زیادی بر جریان های روشنفکری ایران در سده گذشته داشته است. گفته ها در مورد آل احمد و زندگی او نیز چندان واضح و یکدست نیستند. نگاه ها به آل احمد و هنر و تفکرات او، همیشه دارای نوعی چندگانگی بوده است. به هر حال، گذشته از سوگیری های متفاوت، نمی توان اهمیت و تاثیر آل احمد را در تاریخ معاصر ایران نادیده گرفت.

جلال آل احمد بعد از انقلاب پیوسته مورد نقد گروه های روشنفکری و مردمی قرار داشت. این نقدها با گذر زمان و تغییر در نسل های مختلف هم از بین نرفت. در طول این سال ها هر گروهی دلیلی را برای نقد او عنوان کرده است. با این حال یکی از پرتکرارترین دلایلی که تا به امروز عنوان شده، کتاب غرب زدگی و تناقضات آن با زندگی و تفکرات آل احمد است. با وجود اینکه آل احمد تنها متفکر پیش از انقلاب نیست که در معرض نقدهای کوبنده قرار گرفته، اما یکی از گل درشت های آن هاست.

آل احمد با نوشتن کتاب غرب زدگی، نظر موافقان و مخالفان زیادی را به خود جلب کرد. دایره مخالفان آل احمد و کتاب او، افرادی از اقشار متفاوت جامعه معاصر ایران را در بر گرفته است؛ از روشنفکران پیش و پس از او گرفته تا عده ای از مردم عادی جامعه که کتاب غرب زدگی جلال را دلیلی بر انزواطلبی ها و غرب ستیزی های عده ای از چهره های سیاسی پس از انقلاب 57 می دانند. یکی از معروف ترین موضع گیری ها در برابر کتاب غرب زدگی، موضعی است که احمد شاملو در سخنرانی اش در دانشگاه برکلی گرفت. احمد شاملو در این سخنرانی، غرب زدگی آل احمد را یاوه خواند و در مورد آن گفت: آقا برداشته و کتابی نوشته است به اسم غرب زدگی؛ استدعا می کنم یک بار دیگر این کتاب را بخوانید و ببینید از این یاوه تر هم می شود؟

علاوه بر شاملو، بسیاری دیگر از روشنفکران معاصر و پس از جلال هم به نقد او و علی الخصوص کتاب غرب زدگی پرداختند. عمده این انتقادات به چهارچوب نظری نوشته های آل احمد وارد شد. بسیاری کتاب غرب زدگی را کتابی ذوقی و به دور از چهارچوب علمی دانستند.

با وجود این، نقدها به آل احمد تنها به همین مسائل محدود نشد. رفته رفته و با به وجودآمدن تناقضات سیاسی بین ایران و کشورهای غربی و با اعمال تحریم ها علیه ایران، عده ای از مردم و روشنفکران، آبشخور تضادهای موجود با غرب را در کتاب غرب زدگی آل احمد پیدا کردند. این مسئله باعث شد که سیلی از انتقادات به سوی آل احمد روانه شود.

با بالا گرفتن بحث ها در مورد کتاب غرب زدگی، دیگر وجوه زندگی آل احمد هم در معرض دید قرار گرفتند. عده ای زندگی و تفکرات او را در تضاد با یکدیگر یافتند و با ریاپنداری این تناقضات، او را مورد حمله قرار دادند. به هر حال حداقل در نگاه اول- داستان زندگی جلال آل احمد در مورد مردی بود که به سفر حج رفته و در نهایت در اثر مصرف بیش از اندازه مشروبات الکی از دنیا می رفت.

اما فراز و نشیب های زندگی آل احمد تنها به همین مسائل خلاصه نمی شد. جلال آل احمد کسی بود که با شایعه سازی در مورد علت مرگ غلامرضا تختی و صمد بهرنگی، جامعه را نسبت به خود بی اعتماد کرده بود. او با نسبت دادن مرگ بهرنگی و تختی به ساواک و در نهایت اعتراف کردن به اینکه دروغ گفته است، بخش زیادی از جامعه را علیه خودش تهییج کرد.

مسئله دیگری که آل احمد را به دام حواشی می انداخت، عضویت او در احزابی بود که بعد از انقلاب مورد خشم عده زیادی از مردم ایران قرار گرفتند. عضویت آل احمد در حزب توده حقیقتی بود که باعث می شد اذهان عمومی نسبت به او موضع گیری های تندی داشته باشد.

دلیل دیگری که آل احمد را به هدف مشترک بسیاری از افراد تبدیل می کرد، نوشته های ادبی اوست. این دلیل که به نظر غیرسیاسی ترین دلیل انتقاد به آل احمد است، چندان غیر سیاسی هم نبود و با وجود اینکه بین افراد کمتری از جامعه مطرح می شد، اما بی اهمیت هم به نظر نمی رسید. آل احمد از نگاه بسیاری از اهالی قلم، نویسنده ای بود که نامش بزرگتر و جلوتر از اسمش به نظر می رسید. علاوه بر این، آل احمد از معدود نویسندگان معاصر ایران است که بعد از انقلاب 57 به حکومت نزدیک و مورد اعتماد و احترام آن بود.

به هر حال، جلال آل احمد سال هاست که به عنوان چهره ای بحث برانگیز در تاریخ معاصر ایران شناخته می شود. بعد از گذشت سال ها، امروز در حالی که پنجاه و ششمین سالمرگ او نیز فرارسیده است، همچنان بحث ها در مورد او و زندگی اش ادامه دارند.