فرارو صنم وکیل کارشناس ارشد مسائل خاورمیانه اندیشکده چتم هاوس

به نقل از روزنامه گاردین، تلاش برای ترور مذاکره کنندگان حماس در دوحه توسط اسراییل، عبور از مرزی بود که حتی نزدیک ترین متحدان عرب تل آویو هم نمی توانند آن را نادیده بگیرند. سال هاست که اسراییل حملات پیش دستانه و برون مرزی را بخشی از منطق امنیتی خود می داند. اما از هفتم اکتبر به این سو، دامنه ی عملیاتش به شش کشور منطقه (از جمله فلسطین) کشیده شد.

با این حال، این بار متفاوت است: هدف قرار دادن پایتخت قطر، پادشاهی ثروتمند خلیج فارس، شریک امنیتی و متحد غیرناتویی آمریکا و محل مذاکراتی که با میانجی گری واشنگتن جریان داشت دیگر صرفاً یک عملیات ترور نیست، بلکه نقطه عطفی است که نگاه جهان عرب را تغییر داده است. اکنون بسیاری از دولت های عرب، اسراییل به عنوان منبع بی ثباتی منطقه ای می نگرند.

این نخستین بار هم نیست که اسراییل همزمان با مذاکرات، به حمله دست می زند. در دو سال گذشته، ترورهای هدفمند و ضرباتش در لبنان علیه حزب الله، در سوریه علیه دولت تازه ی الشرع، در یمن علیه حوثی ها و حتی علیه ایران در بحبوحه ی جنگ دوازده روزه ی ژوئن همگی در لحظاتی رخ داد که می توانستند مسیر دیپلماسی را از ریشه تخریب کنند. این الگو به وضوح نشان می دهد تل آویو دیپلماسی را از فشار نظامی جدا نمی بیند؛ اما ضربه ی دوحه به دلیل جایگاه نمادین و سیاسی اش، پیامدهایی ماندگار خواهد داشت.

موشک ها در محله ای آرام از دوحه فرود آمدند؛ تنها چند قدمی قصری که ماه مه گذشته میزبان دونالد ترامپ در جریان سفر منطقه ای اش بود؛ سفری که بازدید از پایگاه هوایی آمریکا در قطر را هم دربر داشت. برای حاکمان کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس، پیام روشن بود: باور دیرینه شان زیر سؤال رفته است؛ این تصور که رابطه با واشنگتن و حضور پایگاه های آمریکایی در خاکشان سپری مطمئن برای امنیت است.

اسراییل سال ها از نقش قطر ناخشنود بود. طبق توافقی که با تأیید واشنگتن و تل آویو شکل گرفت، دوحه سال ها برای ایجاد ثبات به غزه پول نقد ارسال کرد. اما پس از حمله ی 7 اکتبر، همان توافق از نگاه مقامات اسراییلی به ابزاری برای تقویت حماس و حملات علیه خودشان تبدیل شد. انتشار رسوایی مربوط به دریافت پول قطری از سوی نزدیکان نتانیاهو برای لابی به سود دوحه، این خصومت را آشکارتر کرد.

نگاه واشنگتن اما متفاوت است. قطر میزبان پایگاه العدید، یکی از مهم ترین مراکز عملیاتی آمریکا در افغانستان، عراق و سوریه است. دولت بایدن در سال 2022 قطر را متحد اصلی غیرناتویی آمریکا اعلام کرد. بااین حال، دوحه پیش تر هم در جنگ ایران و اسراییل هدف قرار گرفته بود؛ زمانی که تهران برای تلافی حمله به تأسیسات هسته ای خود، پایگاه آمریکا در قطر را موشک باران کرد. اکنون، دومین حمله در فاصله ی چند ماه این بار از سوی نزدیک ترین متحد آمریکا سایه ای سنگین بر توان بازدارندگی واشنگتن انداخته است.

سال ها، دولت های عربی حاشیه خلیج فارس امنیت منطقه را در چارچوب تهدید ایران یعنی برنامه ی هسته ای اش، شبکه ی محور مقاومت و توان ضربات فرامرزی اش از جمله حملات موشکی و پهپادی تصور می کردند؛ اما امروز، کارزارهای بی مهار اسراییل در غزه، تشدید عملیات در کرانه ی باختری و ادامه ی حملات در لبنان، سوریه و حالا قطر، معادله را دگرگون کرده است.

کشورهای عرب به این جمع بندی رسیده اند که اسراییل اکنون بزرگ ترین تهدید ثبات منطقه است. در حالی که رفتار ایران بیش از پیش قابل درک شده، اقدامات اسراییل روزبه روز جسورانه تر شده و هنجارهایی را که رهبران عرب گمان می بردند پابرجاست، یکی پس از دیگری در هم می شکند. بی عملی آمریکا این برداشت را ریشه دارتر کرده است. نه دولت بایدن و نه ترامپ هیچ یک حاضر نشدند دست اسراییل را در حملات نظامی اش ببندند.

حمله به قطر اکنون حاکمان خلیج فارس را با واقعیتی تلخ روبه رو کرده است: واشنگتن یا نمی خواهد، یا نمی تواند نزدیک ترین متحد خود را مهار کند. دولت های خلیج فارس مدت هاست از تغییر تمرکز استراتژیک آمریکا به سوی آسیا بیم دارند و نیز شاهد بی میلی واشنگتن در مهار اسراییل اند. نتیجه ی این روند، تضعیف روزافزون ضمانت های امنیتی آمریکا است. توافق نامه های ابراهیم و طرح های عادی سازی روابط قرار بود چارچوبی تازه برای مدیریت امنیت منطقه بسازند، اما با ادامه ی جنگ غزه، چنین ابتکاراتی عملاً بی اعتبار شده اند.

در پاسخ، رهبران کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس به احتمال زیاد همکاری های درون منطقه ای را گسترش خواهند داد و روند متنوع سازی روابط خارجی و امنیتی را شتاب خواهند بخشید: روابط اقتصادی عمیق تر با چین، همکاری دفاعی گسترده تر با ترکیه و بازنگری در مسیر نامطمئن عادی سازی روابط با اسراییل. برای کشورهایی که همواره میان روابط با آمریکا و اسراییل از یک سو و حساسیت های داخلی و منطقه ای از سوی دیگر در جست وجوی تعادل بودند، حمله ی اخیر این کار را به مراتب دشوارتر کرده است.

اکنون رهبران کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس با جدیت بیشتری به دنبال کسب خودمختاری راهبردی اند و عزمشان برای کاهش وابستگی به آمریکا تقویت شده است. حمله به دوحه شاید به نقطه عطفی تاریخی تبدیل شود: لحظه ای که نشان دهد نظم سنتی منطقه در حال فروپاشی است و حاکمیت دولت های خاورمیانه بارها به نام امنیت نادیده گرفته شده است. پرسش اصلی دیگر این نیست که آیا خلیج فارس واکنش نشان خواهد داد، بلکه این است که چگونه و تا کجا در برابر این روند ایستادگی خواهد کرد.