یاسر هاشمی طی یادداشتی در روزنامه شرق نوشت: در جهانی که رقابت برای سلطه بر مسیرهای تجارت جهانی، انتقال انرژی، دیتا و همچنین مسافر هر روز پیچیده تر و فشرده تر می شود، ایران با موقعیتی که روزگاری مرکز تمدن ها و مسیرهای جهانی بود، امروز بیش از هر زمان دیگر از متن به حاشیه رانده شده است.

این حاشیه نشینی نه از فقر جغرافیا بلکه از سوءمدیریت، ناتوانی در دیپلماسی اقتصادی، و نادیده گرفتن ضرباهنگ توسعه جهانی نشئت می گیرد. این یادداشت، یک روایت انتقادی است از یک فرصت سوزی ملی. تلاشی است برای هشداردادن به تصمیم گیران ایرانی که در عصر رقابت راهبردی، درجا زدن یعنی عقب ماندن. روایتی است صریح، مستند و نگران کننده درباره اینکه چگونه ایران درحالی که می توانست به چهارراه تجارت جهانی تبدیل شود، به حاشیه کریدورهای جهانی رانده شد.

که به گفته اندیشکده استیمسون، موقعیت حساس ژئوپلیتیک ایران می توانست این کشور را به هاب ترانزیتی منطقه تبدیل کند، اما حدود دو دهه انزوای سیاسی، تحریم های گسترده و زیرساخت های ناقص مانع احیای این جایگاه شده است. کریدورها در قرن بیست ویکم، دیگر صرفا مسیرهای حمل ونقل نیستند؛ آن ها بازیگران خاموش قدرت، تجارت و امنیت اند. کشوری که در مسیر کریدورها قرار دارد، فقط کالا و انرژی منتقل نمی کند، بلکه سیاست و قدرت نیز جابه جا می کند.

ایران با قرارگرفتن در قلب فلات اوراسیا، در موقعیتی نشسته است که می توانست آن را به هاب همه چیز بدل کند: از ترانزیت کالا گرفته تا گاز، برق، اینترنت و حتی مسافر. اما امروز با تأسف، بیشتر نقشه های ترانزیتی جهان، یا ایران را دور می زنند یا نقش آن را کم رنگ تر از آنی ترسیم می کنند که جغرافیایش ایجاب می کرد. ایران با استقرار بنادر مهمی در امتداد خلیج فارس و دریای عمان، جایگاه ترانزیتی برجسته ای دارد.

برای نمونه، مسیر بین المللی شمال-جنوب (INSTC) که در سال 1375 با کریدور شمال به جنوب از مسیر سرخس تفکر آن آغاز شد، از سوی ایران، روسیه و هند تأسیس شد که هند و دریای هند را از طریق ایران به روسیه و اروپا از مسیر دریای خزر متصل می کند. تاکنون ایران حدودا 18 میلیون تُن کالا ترانزیت کرده، آن هم با زیرساخت هایی که ظرفیت 80 میلیون تن دارند. جمهوری آذربایجان و ترکیه در همین سال، بیش از دو برابر این رقم را با همکاری به اروپا رساندند.

قطر در پارس جنوبی، شریک میدان گازی اش یعنی ایران است، اما سالانه بیش از 10 برابر گاز مایع صادر می کند. ایران نه خط لوله ای به اروپا دارد، نه زیرساختی برای ال ان جی. خطوط ناتمام ریلی مانند رشت-آستارا و خواف-هرات به نمادهایی از توسعه ناتمام تبدیل شده اند. بازیگران اصلی منطقه یکی یکی به جد برخاسته اند. ترکیه با اتصال به اروپا و قفقاز، تبدیل به مسیر میانی آسیا-اروپا شد.

جمهوری آذربایجان با ساخت خط باکو-تفلیس-قارص، بخشی از قطارهای چین به اروپا را از خود عبور می دهد. امارات با بندر جبل علی، مسیر اصلی توزیع کالاست. عربستان با مشارکت در کریدور IMEC، می خواهد بازیگر کلیدی هند به اروپا شود. عراق بندر فاو را با سرمایه میلیاردی احیا کرده تا تجارت جنوب خلیج فارس را از ایران منحرف کند. حتی اسراییل، در تریبون سازمان ملل، نقشه ای به جهانیان نشان داد که در آن کریدور پیشنهادی اش فقط تضعیف ایران بود.

در چنین شرایطی، دولت های منطقه با مشارکت قدرت های جهانی (از آمریکا تا چین) مسیرهایی می کشند که ایران را، نه در مرکز، بلکه در حاشیه قرار می دهد. IMEC، کریدور هند-خاورمیانه-اروپا، رسما اعلام شده است. این یعنی هند دیگر منتظر INSTC نخواهد ماند؛ آن ها از دریای عرب، به عربستان و اسراییل و ترکیه وصل می شوند. و این یعنی ایران، با همه هیمنه جغرافیایی اش، عملا کنار گذاشته شده.

دلیل این عقب ماندگی چیست؟ یک فهرست بلندبالا می توان نوشت که هم فرصت سوزند و هم رقیب ساز:

نبود ثبات در سیاست خارجی، همراه با دیپلماسی اقتصادی ناتوان و منزوی تأخیر در تکمیل پروژه های کلیدی (مانند رشت-آستارا، خواف-هرات) یا بی ثباتی در تصمیم گیری تحریم های اقتصادی و بانکی که سرمایه گذاری در زیرساخت را دشوار کرده اند؛ تحریم های مزمن و بی پایان ناآگاهی از ضرباهنگ توسعه جهانی فساد و ناکارآمدی در اجرای پروژه ها و ضعف در استانداردهای بین المللی لجستیکی و فنی و خطرناک تر از همه، توهم ژئوپلیتیکی.

یکی از باورهای غلط در ادبیات سیاست گذاری ایران، این است که موقعیت جغرافیایی ارزش ذاتی دارد و جهان ناگزیر است روزی به اهمیت آن پی ببرد. این توهم، نه تنها موجب غفلت از تحولات محیطی شده، بلکه ایران را در موضع انفعالی نگه داشته است. درواقع موقعیت جغرافیایی تنها یک مزیت نسبی است که اگر با اراده راهبردی، سرمایه گذاری و دیپلماسی همراه نشود، به هیچ گونه مزیت رقابتی تبدیل نخواهد شد.

نقشه کریدورها در قرن 21 بیش از آنکه بر مبنای جغرافیا باشد، براساس اراده سیاسی، قدرت تعامل، ظرفیت لجستیکی، و امنیت سرمایه گذاری بازطراحی می شود. کشورهایی مانند امارات، ترکیه، جمهوری آذربایجان و حتی عراق، بدون داشتن وسعت ایران یا منابع آن، با تکیه بر سیاست گذاری هدفمند و مشارکت بین المللی، به بازیگرانی کلیدی در مسیرهای جدید جهانی بدل شده اند. این توهم که ما در بهترین نقطه جغرافیایی هستیم، پس دنیا مجبور است با ما کار کند ، بزرگ ترین خیانت فکری به ملت ایران است.

دنیا امروز مجبور نیست با هیچ کس کار کند؛ دنیا مسیرهای خودش را طراحی می کند، سرمایه گذارش را انتخاب می کند، و اگر کشوری ناامن، تحریم شده، غیرشفاف و بدون برنامه باشد، به سادگی دور زده می شود. در سال 2024، ترکیه از طریق سوریه پروژه هایی را مطرح کرده که گاز خاورمیانه را از جنوب به شمال منتقل کند. عربستان و امارات در طرح های مشترک با اسراییل، نقشه های نوین انرژی و ترانزیت ترسیم کرده اند.

عراق با بندر فاو، تجارت دریایی ایران را تهدید می کند. پاکستان با چین از طریق CPEC به اقیانوس وصل شده. آسیای مرکزی با جمهوری آذربایجان و ترکیه تعامل زیرساختی ایجاد کرده است. کریدور زنگزور اگر عملیاتی شود، ترکیه و جمهوری آذربایجان را به یکدیگر متصل کرده و عملا ترانزیت شرق به غرب در قفقاز جنوبی را بدون نیاز به ایران کامل می کند. این مسیر بخشی از طرح بزرگ تر اتصال آسیای مرکزی به اروپا از طریق شبکه های جاده ای و ریلی است که به کریدور میانی (Middle Corridor) معروف است.

و ایران؟ هنوز منتظر تکمیل یک خط 165 کیلومتری رشت-آستارا است؛ خطی که اگر بود، می توانست روزانه هزاران تن کالا را بین اروپا، روسیه و هند عبور دهد. هنوز درگیر توافق با هند درباره چابهار است؛ بندری که می توانست دروازه ورود جنوب آسیا به آسیای مرکزی باشد، هنوز برای برق صادراتی با همسایگان درگیر است. هنوز خطوط گاز به پاکستان و عراق ناتمام اند. هنوز در دنیای 2025، تصور می کنیم جغرافیا کافی است . اما آینده به آن هایی تعلق دارد که تصمیم می گیرند، اجرا می کنند، و در رقابت می دوند. ما سال هاست ایستاده ایم. و ایستادن در دنیای در حال دویدن یعنی عقب ماندن.

کریدورها مسیرهای بی جان هندسی نیستند؛ آن ها حاصل پیوند سیاست، ثبات، سرمایه و تصویر جهانی یک کشورند. کشورهایی که می خواهند بخشی از مسیر اصلی مبادلات جهانی باشند، ابتدا باید بخشی از نقشه اعتماد جهانی شوند. اما ایران در سال های گذشته، نه تنها از این نقشه حذف شده، بلکه با اصرار بر سیاست های فرسایشی، حتی دوستان بالقوه اش را نیز از خود دور کرده است. کریدورهای جهانی مانند ریل هایی هستند که اگر ایران در طراحی و بهره برداری آن ها شرکت نکند، مسیرها تثبیت خواهند شد و دیگر جابه جایی ممکن نیست.

در همین منطقه ای که روزگاری مرکز جاده ابریشم بود، اکنون ترکیه نقش دروازه اوراسیا را بازی می کند. امارات هاب انرژی و تجارت شده است. قطر صادرکننده بزرگ گاز جهان است. عراق در حال تبدیل شدن به مسیر جایگزین تجارت جنوب است. عربستان شریک استراتژیک هند و اروپا در پروژه IMEC شده. جمهوری آذربایجان نقش خود را در کریدور قفقاز تثبیت کرده. اسراییل نقشه خودش را روی میز گذاشته. و ما؟

هنوز در تریبون های داخلی از نقش بی بدیل ایران سخن می گوییم. در میان مدیران و سیاست گذاران، هنوز این ایده فریبنده وجود دارد که ما آن قدر مهم هستیم که دیگران مجبورند با ما کار کنند . اما نه، دنیا دیگر براساس اجبار جغرافیا تصمیم نمی گیرد. دنیا به سوی سرعت، امنیت و اعتماد می رود. کشوری که زیرساخت تکمیل شده، ثبات کلی، نهادهای شفاف و تعامل با جهان نداشته باشد، هر چقدر هم در مرکز نقشه باشد، از مسیرهای اصلی حذف خواهد شد.

کدام دولت در دنیا حاضر است میلیاردها دلار بار یا انرژی را از کشوری عبور دهد که در معرض تحریم های بانکی، سیاسی و… است؟ چگونه می توان انتظار داشت هند، اروپا، چین یا حتی روسیه به طور کامل به ما اعتماد کنند، درحالی که قوانین سرمایه گذاری ما، هر چند ماه یک بار تغییر می کند، قراردادها نقض می شود، و تحریم های جهانی همچنان پابرجاست؟

داستان تلخ ایران در رقابت کریدورها، داستان غفلت است؛ داستانی که روزی در کتاب های درسی ثبت می شود. و نسل آینده می خواند که ما چگونه از نقطه اتصال تمدن ها، به حاشیه نشین نقشه جهانی تبدیل شدیم. باید بدانیم که تصمیم نگرفتن، گاهی خطرناک تر از تصمیم غلط است. تا زمانی که فضای بین المللی ایران با نبود قطعیت در روابط خارجی، تحریم های فعال و نزاع های دیپلماتیک همراه باشد، هیچ سرمایه گذاری بزرگی در کریدورها محقق نخواهد شد.

کاهش تنش با کشورهای منطقه و بازسازی روابط با دنیا، با شناخت دقیق نظم جدید جهانی شرط ضروری مشارکت در پروژه های کلان منطقه ای است. در پایان، باید با شفافیت گفت: اگر امروز در سیاست خارجی، در اصلاح زیرساخت ها، در بازتعریف نقش منطقه ای خود، و در بازسازی تصویر بین المللی ایران تصمیمی گرفته نشود، فردا خیلی دیر خواهد بود. دنیا با سرعت در حال ساختن مسیرهای نو است. و ما؟ یا وارد این مسیرها می شویم یا برای همیشه در حاشیه آن ها خواهیم ماند.