چون بخش امنیتی جنگ 12 روزه خیلی پررنگ بود، متاسفانه امکان حضور کارشناسان سلامت روان خیلی میسر نشد. ما در بحران ها معمولا خانواده ها و کودکان را تحت پیگیری قرار می دهیم و تا 6 ماه بعد هم این پیگیری و خدمت رسانی ادامه دارد ولی در این حادثه، به دلایل امنیتی که در جای خودش قابل بحث است، حتی ارتباط مستقیم کارشناسان سلامت روان با حادثه دیدگان سخت بود.

به گزارش اعتماد، این جمله های یک روانپزشک است؛ روانپزشکی که یک ماه بعد از پایان جنگ 12 روزه، مهمان یک برنامه تلویزیونی با موضوع بررسی پیامدهای روانی و اجتماعی بحران است و از امنیتی شدن مداخلات سلامت روان برای آسیب دیدگان جنگ 12 روزه انتقاد می کند.

از دو ساختمان نبش کوچه بوستان نهم چیزی باقی نمانده. تا پیش از 23 خرداد امسال، این دو ساختمان، خانه های ویلایی زیبایی بود با نمای آجر سرخ کهنه و حیاط بزرگ و معماری اروپایی. بامداد سوم تیر، حدود دو ساعت قبل از اعلام آتش بس، موشک های اسراییل، این خانه های ویلایی را هدف گرفت و حالا، فقط آواری سرد و سوخته است که دیگر تماشایی هم نیست. مردی از اهالی کوچه بوستان نهم می گوید که هر دو خانه را، نهادهای نظامی خریده بودند و با تعمیرات، به یک واحد نیمه مسکونی تبدیلش کرده بودند.

مرد طبق شنیده هایش می گوید که در حمله اسراییل این ساختمان سه کشته داشت؛ سرایدار و همسرش و مهندس جوانی که در زمان حمله موشکی در این خانه ساکن بوده. مرد وقتی حرف می زند، گوشه لبش پرش دارد انگار که یک نخ به گوشه لبش دوخته باشند و به فاصله هر دو یا سه ثانیه، نخ به سمت بالا کشیده شود.

مرد می گوید بعد از موشک باران شب آخر و به دلیل صدای مهیب انفجار، دچار تیک عصبی شده. خانه مرد، در ضلع جنوبی بوستان نهم و سه پلاک دورتر از آوار ویلاهاست و می گوید که غیر از غبار متعفنی که بلافاصله بعد از انفجار تمام فضای خانه را پر کرد و نفسش را به شماره انداخت، خانه اش دچار آسیبی نشده است. بیشترین آسیب را ساکنان آپارتمان های همسایه و روبروی ساختمان ویلایی دیده اند. هم خانه و وسایل زندگی شان از بین رفته و هم دچار مشکلات عصبی و روانی جدی شده اند.

آپارتمانی که تا قبل از جنگ، دیوار به دیوار ویلاها بود، یک ساختمان 6 طبقه است که نه دیواری برایش مانده و نه پنجره ای. شده مثل ساختمانی نیمه کاره. سرایدار خانه روبروی ویلاها می گوید تمام ساکنان این ساختمان 6 طبقه را برده اند به یکی از هتل های اسکان جنگ زده ها.

خانم ب یکی از ساکنان همین ساختمان 6 طبقه است؛ یک زن 60 ساله، کارمند و خیلی خسته که فعلا تنها چیزی که می خواهد، این است که برای ساعت ها و روزها بخوابد و حداقل در خواب و بی هوشی، یادش برود که هرچه در روزها و هفته های قبل به سرش آمده، واقعیت داشته. خانم ب لابه لای هر چند سوالی که می پرسم و هر چند جوابی که می گوید، سکوت های طولانی دارد؛ سکوتی که با گریه می شکند و کلمات، لابه لای اشک ها به زبانش می آید. خانم ب و خانواده اش، در طول جنگ 12 روزه حتی یک خراش هم برنداشتند اما بامداد سوم تیر و کمتر از دو ساعت پیش از آتش بس، ماحصل زندگی 40 ساله شان زیر آوار جنگ دفن شد.

فقط چند تیکه از لباسامون سالم مونده بود و چند تا پتو. هیچی باقی نموند. همه چیز خراب شد. هیچی نداریم… من تمام اون 11 شب رو توی خونه موندم. هر شب می رفتم روی پشت بوم و از حملات و پدافند فیلم و عکس می گرفتم ولی اون شب به مدت چند ساعت از خونه بیرون رفتم. بعد از حمله موشکی، به من تلفن زدن و نیم ساعت بعد خودم رو رسوندم. وقتی جلوی خونه ام رسیدم، اصلا باورم نمی شد چنین اتفاقی برای زندگیم افتاده باشه. شنیده بودم جنگ چطور زندگی آدما رو نابود می کنه ولی باورم نمی شد که برای خودم هم اتفاق بیفته. دسترنج تمام عمرم زیر آوار مونده بود. مشاهده این وضع منو داغون کرد. قدرت حرف زدن رو از دست دادم. روحیه ام رو باختم. طول کشید تا به حال عادی برگردم.

خانم ب در این روزها خودش را با این باور تسکین داد که بعد از بامداد سوم تیر، مرده و حالا در دنیایی دیگر است و آدم مرده هم که نیازی به یخچال و مبل و ماشین ظرفشویی ندارد.

اون چه به سر من و امثال من اومد، خیلی فراتر از آسیبه. اصلا آسیب به چه معناست؟ آسیب یعنی یک خسارت جانی یا مالی جزیی. ما تخریب شدیم. ما همه چیز رو از دست دادیم. ما از بین رفتیم. گودالی که بعد از حمله موشکی کنار خونه من درست شد، حالا با ضایعات اسباب و لوازم زندگی ما پر شده. اون ضایعات، زندگی چندین ساله مون بود. خونه من پر بود با یادگارهای مادر و پدرم. من تمام این سال ها رو با نگاه کردن به این یادگارها زندگی کردم. حالا تمام اون یادگارها از بین رفته.

خانم ب می گوید که در این روزها، در ساعات کوتاهی که به سالن عمومی هتل محل اقامتش می آمده، مسوولان هتل به او گفته اند اگر مایل باشد، می تواند با روان شناس یا مشاوری که برای خدمات روان شناسی به جنگ زدگان می آید، صحبت کند ولی خانم ب دلش نمی خواهد با کسی حرف بزند و حتی دلش نمی خواهد کسی را ببیند.

خانم ب قبل از جنگ برای خودش برنامه ریزی کرد که تابستان امسال، برود و چند روزی در استان های گیلان و مازندران بچرخد و نگاهش را با زیبایی های طبیعت پر کند و به تهران برگردد. حالا، کمتر از 40 روز تا پایان تابستان مانده و حدود یک ماه است که تمام ساعات صبح تا غروبش، در رفت و برگشت به شهرداری و ستاد بازسازی ناحیه و بالا و پایین رفتن از پله های هتل و یک روزمرگی فرساینده با چاشنی از دست رفتن های بی شمار سپری می شود. لابه لای این هدر رفتن لحظه ها، گاهی هم یک ماشین می گیرد به مقصد خانه اش، ماشین جلوی ساختمان 6 طبقه ترمز می کند، خانم ب از پنجره ماشین به خانه اش نگاه می کند، اشک می ریزد، ماشین بعد از یک ربع، راه می افتد، می راند به سمت هتلی در شرق تهران…

ساختمان روبروی آوار ویلاهای کوچه بوستان نهم هم خسارت دیده. شیشه تمام واحدهای شمالی این ساختمان، شکسته و قاب پنجره ها کنده شده و کارگران مشغول کوبیدن پتک به دیوارهای ترک خورده ضلع شمالی اند. برای ورود به این ساختمان باید از روی آوار دیوارهای فروریخته گذشت. برق ساختمان قطع است و ساکنان ساختمان، هر روز و در ساعات روشنی هوا می آیند که به کار نقاش و گچکار و بنا نظارت کنند و حوالی عصر برمی گردند خانه دوست و اقوام شان.

ساکن طبقه دوم این ساختمان، یک خانواده 4 نفره اند؛ مادر و پدر و دو فرزندشان، مهتاب 12ساله و پدرام 8 ساله. این خانواده، از دومین روز جنگ، 4 کوله پشتی با وسایل ضروری و شخصی آماده کردند و مادر خانواده، رختخواب ها را کف زمین نزدیک به ورودی خانه و کنار دیوارهای بدون شیشه و پنجره پهن کرد. این خانواده 11 شب، تقریبا آرام خوابیدند تا آن بامداد آخر؛ همان شبی که خانه های ویلایی نبش بوستان نهم با موشک اسراییل منهدم شد.

ساعت 2.5 صبح بود. بیدار بودم. اول صدای سوت بود و بعد، صدای جنگنده ها رو شنیدم. با اولین انفجار، شیشه ها خرد شد. همه جا پر از دود و بوی باروت و غبار سیاه شد. چشممون چیزی نمی دید. گلومون می سوخت. بچه ها گریه می کردن. یه بالش روی صورت دخترم گذاشتم که اگه شیشه ای شکست، خرده هاش به صورتش نپاشه. شوهرم هم روی گوش های پسرم رو گرفت که لرزه های انفجار رو نشنوه. با انفجار دوم از جا پریدیم. کوله هامون رو برداشتیم و به سمت در دویدیم. فقط دعا کردم پله ها خراب نشده باشه که بتونیم به خیابون برسیم. از پله ها که پایین می رفتیم، شیشه ها و خرده سنگ از سقف و راه پله ها می ریخت زمین. بوی نشت گاز کل کوچه رو پر کرده بود. تمام ترسمون این بود که الان با یه کبریت، تمام کوچه منفجر میشه.

در اغلب واحدهای این ساختمان، دریچه های کولرها از جا کنده شده، یخچال، با ترکش های انفجار، سوراخ شده، وسایل برقی سوخته، تمام شیشه ها شکسته، تمام کاشی های آشپزخانه ریخته و شکسته، کابینت های آشپزخانه نشست کرده، دیوارهای مشرف به ویلاهای موشک خورده ترک برداشته، چارچوب درها از جا درآمده.

مادر خانواده می گوید از روز چهارم تیر تا حالا، فقط افرادی برای بازدید خانه آمده اند و به خرابی های ساختمان نگاه کرده اند و چیزهایی در کاغذهای شان نوشته اند و گفته اند حداکثر کمک دولت، پرداخت هزینه خرید و نصب شیشه هاست. این ساختمان حدود 200 متر با ویلاهای موشک خورده فاصله دارد و مادر خانواده می گوید از روز چهارم تیر حتی یک روان شناس به این ساختمان مراجعه نکرده که از حال ناخوش ساکنان گزارشی بگیرد. موهای پشت سر مهتاب، به اندازه ته استکان ریخته و پوست لخت پشت سرش را زیر انبوه موهای بلندش پنهان کرده است.

از چهارم تیرماه، مادر خانواده، شب ها با درد قلبی می خوابد و در طول روز، 5 قرص آرامبخش می خورد و مهتاب و پدرام، حتی یک ثانیه از مادر و پدر جدا نمی شوند. تمام ساکنان این ساختمان مستاجرند و مادر مهتاب از هزینه های نوسازی خانه شان اطلاعی ندارد ولی کارگری که مشغول پتک زدن به دیوار اتاق های شمالی بود، گفت که روزی 850 هزار تومان مزد می گیرد و دو نفر نقاش که در یکی از واحدها مشغول بتونه کاری و ترک گیری بودند، گفتند هزینه نقاشی هر واحد، 50 میلیون تومان است.

محمدرضا شالبافان؛ مدیرکل سلامت روان وزارت بهداشت، در توضیح خدمات روان شناسی و مداخلات روانی برای آسیب دیدگان روانی در جنگ 12 روزه می گوید: تعدادی از آسیب دیدگان جنگ شامل مجروحان یا بازماندگان حملات یا افرادی که شاهد کشته شدن عزیزان شان بودند، از همان روزهای اول مورد ارزیابی روانی قرار گرفتند و پیگیری مداخلات روانی برای این افراد، همچنان ادامه دارد. تعدادی هم که در اثر تخریب خانه شان دچار خسارت مالی شدند، بعد از انتقال به هتل هایی که در شهر تهران برایشان در نظر گرفته شده بود، حداقل به مدت 4 هفته توسط دانشگاه های علوم پزشکی تحت درمان ها و مشاوره های روان شناسی قرار دارند.

یک سری اقدامات باید برای جمعیت عمومی انجام شود و لازم است که به سلامت روان کل جامعه ایرانی توجه داشته باشیم. برای جمعیت عمومی هم در مراکز جامع سلامت، غربالگری اختلالات مرتبط با حادثه آغاز شده و البته در شهرهای آسیب دیده مثل تهران، فعالیت در این زمینه، پررنگ تر است. هر فردی هم که احساس می کند نیاز به مداخله روان شناسی و مشاوره دارد، در مراجعه به نزدیک ترین مرکز جامع سلامت شهر و منطقه خودش، بعد از غربالگری اولیه توسط روانشناسان مستقر در مراکز، خدمات تخصصی رایگان و بدون هزینه، چه به صورت مداخلات گروهی و چه به صورت مداخلات انفرادی دریافت خواهد کرد.

شالبافان در توضیح ممنوعیت های ایجاد شده برای ارائه خدمات روان شناسی و مشاوره ای برای تعدادی از خانواده شهدا و مجروحان می گوید: از ابتدای سانحه و جنگ، به خصوص در مناطق نظامی و برای ساکنان این مناطق که اغلب، خانواده افراد خاص و نیروهای نظامی و انتظامی بودند، از ما خواسته شد که این خدمات توسط روان شناسان سیستم های نظامی- انتظامی ارائه شود. ما در این خصوص آموزش های مناسبی دادیم و محتوای آموزشی در اختیار این نهادها قرار دادیم ولی با توجه به حساسیت هایی که در این زمینه وجود داشت، این خدمات در این مناطق توسط نیروهای ارگان های نظامی انجام شد و همکاران ما جز با اجازه مراجع ذی صلاح وارد مراکز نظامی نشدند. ارائه خدمات مشاوره و روان شناسی در بعضی هتل ها هم با حساسیت های جدی مواجه شد و هماهنگی ها در این زمینه، زمانبر بود.

در بعضی هتل ها اجازه دریافت شماره تماس یا اطلاعات هویتی افراد ساکن را به همکاران ما ندادند و حتی با اینکه همکاران ما مایل بودند خودشان به تک تک اتاق ها مراجعه کرده و در خصوص خدمات مشاوره ای و روان شناسی اطلاع رسانی کنند، در بعضی هتل ها این اجازه داده نشد و اعلام کردند که خودمان در این زمینه اطلاع رسانی می کنیم در حالی که اطلاع رسانی همکاران ما، همراه با اقدامات انگیزشی و همراهی طلبی برای آسیب دیدگان بود.

در نهایت با هماهنگی های انجام شده و البته با تاخیر، مشکل در ارائه خدمات مشاوره ای و روان شناسی در هتل ها تا حد زیادی برطرف شد ولی همچنان برای دریافت اطلاعات بسیاری از بازماندگان، نیازمند کمک جدی هستیم. بعضی اوقات هم با اینکه طبق اسناد بالادستی در خصوص مداخله در بحران و بلایا، وزارت بهداشت مسوول این مداخلات است ولی سایر نهادهای همکار، خود را متولی امر می دانند. چالش ها همچنان هست و البته، می شود با در نظر گرفتن ملاحظات امنیتی، دسترسی بیشتری برای وزارت بهداشت و برای ارائه خدمات روان شناسی و غربالگری برای بسیاری از بازماندگان و خانواده شهدا و آسیب دیدگان داده شود ولی متاسفانه هنوز یک سری از داده ها را در اختیار ما قرار نمی دهند.