در حالی خرید و فروش خودرو در بورس کالا بر اساس مصوبه شورای رقابت از سال 1401 تاکنون ممنوع است که روند خصوصی سازی خودروسازان و واگذاری سهام آنها به بخش خصوصی، مسیر تازه ای را پیش روی بازار خودرو قرار داده است.

به گزارش دنیای اقتصاد، مسیری که نه از طریق عرضه مستقیم خودرو در بورس کالا، بلکه با ابزار جدید گواهی سپرده خودرو آغاز شده است. بر این اساس، بورس کالای ایران با راه اندازی معاملات گواهی سپرده، امکان سرمایه گذاری با مبالغ خرد و در نهایت خودرودار شدن را برای عموم فراهم کرده است؛ مسیری که به گفته طراحان آن می تواند هم ابزار سرمایه گذاری باشد و هم راهی برای خرید خودرو.

پرسش های مهمی پیش روی طرح بازار گواهی سپرده خودرو قرار دارد. نخست اینکه آیا این اقدام با هماهنگی و موافقت سیاستگذاران اصلی خودرو شامل وزارت صمت و شورای رقابت انجام شده یا مانند تجربه های قبلی در حوزه قیمت گذاری و عرضه، قرار است بدون اجماع سیاستی و به شکل آزمون و خطا پیش برود؟

این ابهام زمانی پررنگ تر می شود که اگر به مخالفت های جدی همین دو نهاد با عرضه خودرو در بورس طی دو سال اخیر توجه کنیم ملاحظه خواهیم کرد که مخالفت ها حتی به توقف معاملات مستقیم خودرو در بورس کالا منجر شد و اکنون نیز سایه آن بر معاملات گواهی سپرده سنگینی می کند.

از سوی دیگر، باید دید آیا این ابزار مالی جدید می تواند در شرایط رکود فعلی بازار خودرو، نقشی در تحریک تقاضا ایفا کند یا خیر؟ بازار خودرو در ماه های اخیر با افت معاملات و کاهش چشم گیر خرید حتی با قیمت کارخانه مواجه بوده است؛ روندی که نشان می دهد توان خرید مصرف کنندگان کاهش یافته و جذابیت بازار برای سرمایه گذاران نیز کمتر شده است.

در چنین فضایی، آیا خرید گواهی سپرده با سرمایه های خرد که امکان معامله ثانویه در بورس را هم دارد می تواند رونقی در معاملات ایجاد کند یا تنها به بازاری برای سفته بازی و نوسان گیری تبدیل خواهد شد؟

این طرح همچنین با محدودیت های ساختاری بازار خودرو در ایران مواجه است؛ از جمله کاهش تولید در ماه های اخیر و عدم شفافیت در سیاست های عرضه و قیمت گذاری. طراحان می گویند هر فرد می تواند با مبالغ کوچک وارد این بازار شود و یا به مرور زمان، با تکمیل گواهی ها، امکان تحویل خودرو را پیدا کند.

اما کارشناسان هشدار می دهند که در صورت نبود هماهنگی نهادی و شفافیت در فرآیند، تجربه ناکام عرضه مستقیم خودرو در بورس کالا ممکن است در قالب جدید تکرار شود. اکنون، همه نگاه ها به واکنش نهادهای سیاستگذار و نیز استقبال یا بی تفاوتی بازار به این ابزار مالی تازه است؛ ابزاری که می تواند آغازگر مسیری جدید برای سرمایه گذاری و خرید خودرو باشد یا صرفا به فهرست طرح های آزمایشی بازار خودرو اضافه شود.

برای آگاهی از چند و چون بازار گواهی سپرده کالایی خودرو و اینکه این بازار چگونه می تواند به خرید خودرو در شرایط رکود معاملات کمک کند، نظر چند تحلیلگر بازار سرمایه را جویا شدیم.

پوریا رفیعی تحلیلگر بازار سرمایه در توضیح سازوکار بازار گواهی سپرده کالایی خودرو گفت: ایده راه اندازی بازار گواهی سپرده کالایی خودرو گامی است در پیوند بازار سرمایه و صنعت خودروسازی؛ به طوری که در این طرح، انبار یا پارکینگ خودروساز پس از تایید بورس کالا، به عنوان انبار پذیرش شده شناخته می شود و بر اساس موجودی تولید، گواهی سپرده صادر می کنند.

وی با اشاره به اینکه سرمایه گذاران می توانند با دو رویکرد وارد این بازار شوند، ادامه داد: نگاه مصرفی اولین رویکرد است که بر اساس آن، جمع آوری گواهی ها تا رسیدن به تعداد لازم برای تحویل خودرو (برای مثال 10 هزار گواهی برای یک خودرو، مطابق شرایط و امیدنامه) انجام می شود.

رفیعی با تاکید بر اینکه رویکرد دوم مبتنی بر نگاه سرمایه گذاری یا سفته بازی است، گفت: در این وضعیت، خرید و فروش گواهی ها در بازار با هدف کسب سود از نوسان قیمت اتفاق می افتد که هم می تواند ویژگی مثبت باشد و هم منفی.

وی در این باره توضیح داد: اگر سرمایه گذار غیرمصرفی وارد شود، به نوبه خود باعث افزایش حجم معامله این گواهی ها و کمک به کشف بهتر قیمت می شود و بازار برای مصرف کننده شفاف تر خواهد شد. این موضوع را باید در نظر بگیریم که در مواردی که یک موج تورمی ناگهانی ایجاد می شود، دارایی هایی مثل طلا و ارز اثرپذیری سریع تری دارند و خودرو هم می تواند سریع واکنش نشان دهد و سفته بازی اتفاق بیفتد.

این کارشناس بازار سرمایه در پاسخ به این پرسش که مردم چگونه می توانند از طریق این بازار خرید اقساطی انجام دهند، اظهار کرد: این گواهی ها بدون سررسید هستند و در ساعات معاملات بورس کالا قابل خرید و فروش اند. مصرف کنندگان نیز می توانند به جای خرید اقساطی، ماهانه بخشی از گواهی ها را تهیه کنند.

وی ادامه داد: تفاوت این روش در آن است که قیمت گواهی ها روزانه و بر اساس عرضه و تقاضا تغییر می کند. در آغاز عرضه، قیمت گذاری بر پایه نرخ کشف شده در بازار رسمی خودرو خواهد بود و پس از آن، مکانیسم بازار تعیین کننده قیمت است. این نکته را باید در نظر بگیریم که قیمت در فروش اقساطی از قبل مشخص بوده ولی در این روش قیمت به صورت روزانه تغییر می کند.

رفیعی به مزایای بازار گواهی سپرده خودرویی هم اشاره ای کرد و در این باره گفت: افزایش نقدشوندگی دارایی فیزیکی مانند خودرو، کاهش هزینه های خرید، مالکیت و معامله خودرو، امکان استفاده از گواهی به عنوان وثیقه بانکی، شفافیت در فرآیند ارزش گذاری، کاهش ریسک ها و هزینه های خرید و فروش، کمک به تامین مالی خودروساز و معافیت از مالیات بر ارزش افزوده از جمله مزایای این بازار هستند.

وی با اشاره به اینکه بورس کالا به عنوان نهاد ناظر، اطمینان می دهد که خودروها در انبارهای معتبر و تحت نظارت نگهداری شده و تحویل طبق شرایط مندرج در امیدنامه انجام گیرد، افزود: این نهاد، امنیت معامله و اطمینان از تحویل خودرو به مالک نهایی را تضمین می کند.

پویان مظفری دیگر تحلیلگر بازار سرمایه در توضیح سازوکار این بازار به دنیای اقتصاد گفت: بازار گواهی سپرده کالایی خودرو، بازاری است که توسط بورس کالا راه اندازی شده است. در واقع، بورس کالا بین سرمایه گذار خرد و یک دارایی فیزیکی به عنوان واسط عمل می کند، برای مثال برای محصول زعفران هم چنین بازاری داریم، یعنی مصرف کننده می تواند یک تعداد گواهی تهیه کند و زعفران را به صورت فیزیکی تحویل بگیرد.

وی ادامه داد: بنابراین خودرو در این بازار درج می شود، بعد گواهی آن با یک قیمتی باز خواهد شد. این یعنی یک خودرو به 10 هزار گواهی تبدیل می شود و سپس این گواهی ها برای فروش روی تابلوی بورس قرار می گیرند. قیمت اولیه این گواهی ها هم همان قیمت مصوب کارخانه خواهد بود. برای مثال اگر قیمت خودرویی یک میلیارد تومان است، هر گواهی این خودرو روی تابلو 100 هزار تومان قیمت می خورد تا مجموع 10 هزار گواهی به یک میلیارد تومان برسد.

مظفری در ادامه توضیح داد: بنابراین قیمت اولیه همان قیمت مصوب کارخانه است. در ادامه با مکانیسم کشف قیمت و عرضه و تقاضای بورس کالا یک تابلو تعریف شده که بر اساس آن، قیمت کاهش یا افزایش پیدا می کند. اگر مصرف کننده 10 هزار گواهی از یک خودرو داشته باشد و آنها را به بورس کالا تحویل دهد، این بازار متقاضی را به یکی از انبارهای معتمد خود معرفی می کند تا خودرو را تحویل بگیرد.

وی درباره مزیت این بازار نیز تصریح کرد: از طریق این بازار، سرمایه خرد می تواند خودرو بخرد، یعنی متقاضی هر بار به هر میزانی که می تواند گواهی می خرد و در نتیجه سرمایه خودش را ذخیره می کند. ممکن است یک شخصی برای مثال سه هزار گواهی خریداری کند، بعد به پول نیاز پیدا می کند، این فرد می تواند گواهی خود را در بورس کالا بفروشد.

مظفری ادامه داد: یا ممکن است فردی تصور کند قرار است قیمت یک خودرو افزایش پیدا کند، پس می تواند گواهی را به قیمت ارزان تری بخرد و بعد گران تر بفروشد و در واقع از نوسانات بازار استفاده کند. پس اساسا بازاری با ویژگی دوطرفه است.

وی در پاسخ به این پرسش که چه تضمینی برای تحویل خودرو به مصرف کننده وجود دارد، عنوان کرد: بورس کالا برای صدور گواهی، اول کالا را به صورت فیزیکی تحویل می گیرد و سپس کالا در انبار بورس تایید می شود. وقتی تایید انجام گرفت، 10 هزار گواهی خودرو روی تابلو قرار می گیرند. پشتوانه ماجرا انبارهای فیزیکی بورس کالاست.

مظفری درباره اینکه آیا ممکن است سفته بازی در این بازار رواج یابد، توضیح داد: هر بازاری که به دارایی فیزیکی متصل باشد، در صورتی که عمیق نباشد، یعنی معامله گران زیادی در آن حضور نداشته باشند، امکان سفته بازی در آن وجود خواهد داشت. اما پرسش اساسی این است که آیا بازار خودروی بورس کالا عمیق خواهد شد؟ به نظر می رسد این بازار نه به واسطه حضور مردم بلکه به خاطر حضور خود فعالان صنعت خودرو عمیق خواهد بود.

فردین آقابزرگی، تحلیلگر بازار سرمایه از زاویه دیگری به راه اندازی بازار گواهی سپرده کالایی خودرو می نگرد و با اشاره به اینکه در هیچ کجای دنیا چنین ابزار مالی مشابهی وجود ندارد که قدرت مقایسه به ما بدهد، به دنیای اقتصاد می گوید: هرچند ممکن است در ظاهر گشایشی در میزان خرید و فروش و کشف قیمت شفاف ایجاد شود اما این بازار تجربه جدیدی است و الان نمی توان درباره موفقیت یا عدم موفقیت آن تحلیل درستی ارائه کرد.

وی ادامه داد: معاملات خودرو در بورس کالا متوقف شده است و این در حالی است که این امر بهینه ترین روش و مناسب ترین سازوکار برای کشف قیمت شفاف در راستای منافع مصرف کننده نهایی بود.

این کارشناس بورس با اشاره به تجربیات قبلی مبنی بر برهم زدن نظام فروش خودرو در بورس کالا، تصریح کرد: به نظر می رسد در حال حاضر نمی توان به استناد حُسن اجرای چنین سازوکارهایی این ابزار را قضاوت کرد. اگر بخواهیم روی کاغذ در این باره صحبت کنیم، در صورت فراهم شدن مقدمات این بازار، می توان گفت به تحقق خواسته های مصرف کننده نهایی کمک می کند، در واقع مصرف کننده پیش خریدی انجام می دهد یا از ابزاری استفاده می کند که به او اختیار خرید می دهد.

وی با اشاره به موضع وزیر صمت در قبال معاملات خودرو در بورس کالا، اظهار کرد: وزیر صمت قبل از سر کار آمدن، مدافع سازوکار فروش خودرو در بورس کالا بود اما به محض اینکه بر مسند کار نشست، مخالف این امر شد. از آنجایی که تصمیم گیران خارج از بورس کالا هستند نمی توان به طور قطع گفت که بورس کالا تضمین کننده بازار گواهی سپرده کالایی خودرو خواهد بود. ممکن است مرجع تصمیم گیرنده درباره شرکت های خودروساز در این بازار در زمان تحویل خودرو یا اجرای پروژه مانع ایجاد کند.