جلال ساداتیان دیپلمات سابق و تحلیلگر مسائل بین المللی طی یادداشتی در روزنامه اعتماد نوشت: برای پاسخ به این پرسش که اقدام اروپا جهت فعال سازی ماشه قانونی است یا غیرقانونی باید به پیشینه مراودات تهران و سه کشور اروپایی از حدودا 22 سال پیش بازگشت.

به گزارش اعتماد، بحث مذاکرات هسته ای در ابتدا از سال 2003 میلادی آغاز شد و درنهایت به توافق موسوم به سعدآباد انجامید. آقای حسن روحانی در سمت دبیر شورای عالی امنیت ملی در جریان مذاکرات که همان بازه زمانی انجام شد، مطرح کرد که فعالیت های هسته ای ایران به حالت تعلیق درآید و متوقف نشود.

کشورهای اروپایی نیز در همان مقطع زمانی با تعلیق موقت برنامه هسته ای کشورمان موافقت کردند. پس از آن، با روی کار آمدن آقای احمدی نژاد، تعلیق برنامه هسته ای کشورمان عملا لغو شد و پرونده هسته ای ایران به شورای امنیت سازمان ملل ارجاع داده شد. درنتیجه، شش قطعنامه علیه ایران تصویب شد و درنهایت ایران تحت فصل هفتم منشور ملل متحد، قرار گرفت. پس از آن مسیر مذاکراتی منتهی به برجام آغاز شد که نهایتا در سال 2015 میلادی به توافق اقدام جامع مشترک (برجام) انجامید.

در چارچوب برجام نیز غنی سازی 3.67درصدی ایران به رسمیت شناخته شد؛ هم ازسوی تروییکای اروپایی و هم ازسوی سایر قدرت هایی که در قالب گروه 1+5 در مذاکرات حضور داشتند. قطعنامه 2231 شورای امنیت نیز این حق را برای ایران به رسمیت شناخت. افزون بر این، طبق مفاد معاهده عدم اشاعه سلاح های هسته ای (ان پی تی) اعضای این پیمان از جمله ایران از حق غنی سازی برای مقاصد صلح آمیز برخوردارند. از این رو، روند فعالیت های هسته ای ایران در آن مقطع زمانی کاملا منطبق با معیارهای بین المللی و مورد تایید کشورهای مذاکره کننده بود.

این روند ادامه یافت تا زمانی که دونالد ترامپ در دوره اول ریاست جمهوری اش از برجام خارج شد. با این حال، ایران همچنان به اجرای تعهدات خود در چارچوب برجام پایبند ماند و تا یک سال بعد نیز به اجرای کامل تعهدات ادامه داد. در این مدت، ایران بارها به امریکا و همزمان دول اروپایی متذکر شد که طبق مفاد برجام هر یک از طرف های توافق موظف به اجرای تعهداتشان در این توافق هستند. یکی از ضمایم برجام، مربوط به ایالات متحده بود که در آن 12 تعهد ازسوی امریکا پذیرفته شده بود.

ضمیمه ای دیگر مربوط به کشورهای اروپایی است که شامل 11 سرفصل درباره تعهداتشان در زمینه رفع تحریم ها، ازجمله تحریم های بانکی، کشتیرانی و معاملات فلزات گرانبها است. تاکید می کنم در هیچ بخشی از توافق نامه، ادعایی مبنی بر محروم بودن ایران از حق غنی سازی حتی در حد 3.67درصد مطرح نشد. حتی بعد از گذشت دو سال از خروج امریکا از برجام، ایران به طور مداوم به طرف های اروپایی که هنوز در برجام باقی مانده اند، هشدار داد که باید به تعهدات خود پایبند بمانند.

اروپا نیز در ابتدا اذعان کرد که در اجرای تعهدات خود کوتاهی کرده، چراکه تحت فشار تحریم های امریکا قرار گرفته و توان مقابله با این فشارها را ندارد. در همین راستا، اروپایی ها ساز و کاری جایگزین را تحت عنوان اینستکس پیشنهاد دادند تا به جای اجرای تعهدات برجامی، از این مکانیسم استفاده شود. با این حال اروپایی ها در این بزنگاه نیز ناتوان بودند. در ادامه، مذاکرات میان طرف ها ادامه یافت و هریک مواضع انتقادی خود را بیان کردند.

طرف های غربی مجددا مدعی بودند که ایران به تعهداتش عمل نکرده و باید به محدودیت های برجامی بازگردد؛ محدودیت هایی ازجمله توقف غنی سازی 60درصدی، استفاده نکردن از سانتریفیوژهای پیشرفته و ارایه مجوز دسترسی کامل به بازرسان آژانس بین المللی انرژی هسته ای. در مقابل ایران نیز به صورت تدریجی و مرحله ای در پاسخ به تحریم های اعمال شده ازسوی امریکا و اروپا تعهداتش را کنار گذاشت. در چنین فضایی بود که با آغاز جنگ اوکراین و روسیه ادعاهایی نیز مطرح شد مبنی بر اینکه ایران در حملات به اوکراین در کنار روسیه قرار گرفته است.

این ادعاها روابط تهران و تروییکای اروپایی را متشنج تر کرد. پس از پایان دولت آقای رییسی و آغاز به کار دولت آقای پزشکیان، مذاکرات با اروپایی ها مجددا از سر گرفته شده است. چهار دور مذاکره انجام شد و تا آن زمان نیز همچنان طرف های اروپایی هیچ گاه مطرح نکردند که ایران حق غنی سازی ندارد.

محور گفت وگوها بیشتر حول این موضوع بود که ایران باید تعهدات خود در برجام را اجرایی کرده، غنی سازی 60درصدی متوقف، سانتریفیوژهای پیشرفته از نوع IR-4، IR- 6 و IR-9 به کار گرفته نشوند، اجازه نظارت به بازرسان آژانس بین المللی انرژی اتمی داده شود. بنابراین، فضای مذاکرات تا آن زمان بیشتر معطوف به بررسی عبور ایران از تعهدات برجامی بود، نه توقف غنی سازی 3.67درصدی. ایران نیز همواره اعلام کرده که این سطح از غنی سازی، طبق توافق برجام و همچنین براساس معاهده ان پی تی، حقی قانونی برای کشورمان به شمار می رود.

پس از این چهار دور مذاکره میان تهران و تروییکای اروپایی، آقای استیون ویتکاف نماینده ویژه ترامپ، وارد گفت وگوهای جدیدی با ایران در اواخر فروردین سال جاری شد. سه دور مذاکره غیرمستقیم میان ایران و امریکا انجام شد. همچنان در هیچ یک از این سه دور رایزنی، صحبتی از توقف کامل غنی سازی ایران مطرح نشد، اما در دور چهارم، شاهد تغییر آشکار لحن طرف امریکایی بودیم. آقای ویتکاف و نیز تیم ترامپ مواضع خود را تغییر دادند و صراحتا مدعی شدند که ایران باید غنی سازی را به طور کامل متوقف کند.

از همین رو مشخص شد که اسراییل در حال فشار آوردن بر امریکا است تا مواضع سخت گیرانه تری علیه تهران اتخاذ کرده و درنهایت ادعای توقف کامل غنی سازی را مطرح کرد. در دور پنجم رایزنی ها که در رم برگزار شد، مذاکرات در فضایی پرتنش برگزار شد و طرف امریکایی، ایران را برای توقف فرآیند غنی سازی تحت فشار قرار داد. تقریبا همزمان با این فضای پرتنش، اروپایی ها نیز به شکل دیگری وارد میدان شدند. در حاشیه این تحولات، آژانس بین المللی انرژی اتمی نیز فعال شد و با پیشنهاد مشترک کشورهای اروپایی و حمایت امریکا، قطعنامه ای را در شورای حکام به تصویب رساند.

در ادامه و در آستانه دور ششم مذاکرات اسراییل حملات خود به تمامیت ارضی کشورمان را آغاز کرد و جنگ 12 روزه شکل گرفت. در جریان این جنگ، امریکا نیز وارد عمل شد و سه سایت هسته ای ایران را بمباران کرد. این اقدام ناقض قوانین بین المللی و مغایر با مفاد معاهده ان پی تی علیه تاسیسات هسته ای کشورمان است، با این همه شاهد تندترشدن لحن اروپایی ها و افزایش تهدیدات آن ها علیه ایران هستیم.

آقای عراقچی طی نامه ای که به دبیرکل سازمان ملل متحد و رییس دوره ای شورای امنیت ارسال کرد، نوشت: کشورهای اروپایی در ده سال گذشته هیچ یک از تعهدات خود را ذیل برجام اجرا نکرده اند و همانند ایالات متحده، عملا عاملیتی در برجام نداشته اند. با این حال، همان دولت ها اکنون با استناد صرف به یک بند از قطعنامه 2231، ایران را تهدید می کنند و درصدد فعال سازی اسنپ بک هستند؛ درحالی که به دلیل خروج از توافق، چنین حقی برای آنان وجود ندارد.

هفته گذشته و در روز جمعه، مذاکراتی میان ایران و اتحادیه اروپا در استانبول برگزار شد. به نظر می رسد فضای نشست نسبتا مثبت بود و دوطرف توافق کردند گفت وگوها را ادامه دهند؛ هر چند خبری از دست یافتن به توافق نبود اما تهدیدات اروپایی ها نیز تشدید نشد. در عین حال رسانه های وابسته و حامی اسراییل همچنان فشار می آورند که غنی سازی صفر درصدی بر ایران تحمیل شود؛ مسیری که ایران طبیعتا با استناد به حقوق مسلم خود در برابر آن مقاومت خواهد کرد. بنده حقوقدان نیستم و تخصص حقوق بین الملل ندارم، اما روشن است که برای تحلیل دقیق تر، کارشناسان حقوقی باید تمام پیوندها، تاریخ ها و اسناد را به صورت مستند دراختیار نهادهای بین المللی قرار دهند و ابعاد حقوقی چنین اقدام مخربی را پیگیری کنند.

اما به عنوان تحلیلگر سیاست خارجی صرفا روندی را بازنمایی کردم که نشان می دهد تروییکای اروپایی به لحاظ سیاسی و در عرصه نظام بین الملل نه در گذشته و نه حالا محق نبوده و نخواهند بود که از تنها بند قطعنامه 2231 علیه ایران استفاده کنند. نکته مهم اینجاست که با این همه تهران برای نشان دادن حسن نیت خود برای کاهش نگرانی های غرب، پیشنهادهایی ارایه کرده است. آقای عراقچی پیش تر اشاره کرده که نگرانی اصلی اروپا، احتمال حرکت ایران به سوی تسلیحات هسته ای است؛ درحالی که رهبر معظم انقلاب تصریح کرده اند در دکترین دفاعی کشور جایگاهی برای سلاح هسته ای وجود ندارد.

ایران بر غنی سازی برای مصارف صلح آمیز اصرار دارد. این ایده، ایده درستی است. هر چند ماجرای شکل گیری کنسرسیوم فرانسوی پیش از انقلاب نیز نشان می دهد اتکا به دیگر بازیگران در مواقع حساس بی نتیجه است؛ از همین رو تهران بر انجام فرآیند غنی سازی در داخل کشور پای می فشارد. با این حال، اگر اروپایی ها تردید دارند، ایران آماده است غنی سازی را در قالب یک کنسرسیوم منطقه ای شامل عربستان، امارات و سایر کشورهای داوطلب زیرنظر سازمان ملل دنبال کند.

تهران آمادگی دارد برای شفاف سازی، نظارت های بین المللی و منطقه ای را بپذیرد، بدون آنکه تسلیم فشارها و زیاده خواهی های طرف مقابل شود. با این همه باید برای هر سناریویی آماده بود. لذا درخصوص واکنش احتمالی ایران به فعال سازی مکانیسم ماشه یا تهدید حمله نظامی باید یادآور شد ایران تاکنون در برابر تمامی فشارها ایستادگی کرده و همزمان تمام تمهیدات خود را به سمتی پیش می برد که حتی در صورت بروز یک جنگ مجدد بتواند از خود دفاع کند.

در عین حال، ایران برای مذاکره اعلام آمادگی کرده است؛ یعنی اگر طرف مقابل رویکردی منطقی داشته باشد و سخنان ایران را بشنود، تهران نیز آمادگی خود را اعلام کرده است. همزمان نقاط ضعفی که در جنگ دوازده روزه در حوزه پدافند هوایی و مسائل امنیتی دیده شد تا جایی که ممکن است در حال برطرف شدن است و کشور همواره خود را برای حملات متقابل آماده می کند.

از طرفی تشکیل شورای عالی دفاع، بازگشت آقای علی لاریجانی به شورای عالی امنیت ملی و انجام برخی تغییرات در ساختار تصمیم گیری های کلان، نشان دهنده این است که ایران به سمت مقاومت حرکت می کند، نه مذاکره بی قید و شرط یا تسلیم کامل. واکنش به فعال سازی مکانیزم ماشه نیز در همین چارچوب گنجانده می شود. موضوع خروج از ان پی تی نیز که اخیراگمانه زنی هایی در باب آن شنیده شده، گزاره ای اقتضایی است که در میانه روند تصمیم گیری ها بررسی خواهد شد؛ با این همه

همه چیز به نحوه برخورد طرف اروپایی منوط است و ایران متناسب با آن، واکنش نشان خواهد داد. تهران کار خود را به صورت مرحله ای و گام به گام پیش می برد و اگر غرب بخواهد به فشارهای خود ادامه دهد، ممکن است ایران در مسیری کاملا متفاوت قرار گرفته و دیگر به هیچ تعهدی پایبند نماند. تهران تاکنون به ان پی تی متعهد بوده و به تعهدات خود عمل کرده است، اما اگر قرار باشد این فشارها افزایش پیدا کند، بحث خروج از ان پی تی نیز در دستور کار قرار خواهد گرفت. با این همه تاکید می کنم اقدامات ایران اقتضایی است و متناسب با شرایط قطعا واکنش نشان خواهد داد.