هم زمان با پیچیده ترشدن معادلات ژئوپلیتیکی منطقه، نقش روسیه در کنار ایران از یک شراکت سیاسی به یک پرسش راهبردی تبدیل شده است: کرملین در مسیر ثبات قدم می زند یا در معماری بحران ها نقش ایفا می کند؟

روزنامه شرق در اینباره نوشت: سکوت های هدف دار، وعده های تعلیق شده و رفتارهای چندلایه مسکو در بزنگاه های حساس، ایران را با یک سؤال بنیادین روبه رو کرده اند، رابطه ای که روزی قرار بود ستون سیاست خارجی باشد، حالا در محاصره تردید و بازنگری ایستاده است.

در مناسبات منطقه ای ایران و روسیه، همواره نوعی پیچیدگی رفتاری وعدم توازن استراتژیک وجود داشته؛ رابطه ای که علی رغم ظاهر هم پیمانی، در بزنگاه های حساس عمق واقعی اش را از دست داده است.

رویدادهای اخیر و به ویژه سکوت تأمل برانگیز مسکو در جریان حملات 12روزه ای که ایران را هدف قرار داد، بار دیگر این شکاف های راهبردی را برجسته کرد. روسیه که در ظاهر مدعی نزدیکی سیاسی و امنیتی با تهران است، در لحظه ای که انتظار واکنش روشنی وجود داشت، ترجیح داد منفعت محورانه کنار بایستد؛ حتی مواضعی از پوتین صادر شد که نشان می داد پیوندهای قومی و جمعیتی با اسراییل، برای او اولویتی فراتر از تعهدات منطقه ای با ایران دارد. این رفتار را نمی توان صرفا در چارچوب ملاحظات دیپلماتیک تعریف کرد؛ بلکه باید آن را امتداد منطقی سیاستی دانست که ماهیت آن معامله گری است.

از وعده های نافرجام روسیه درباره تحویل سامانه های دفاعی مانند S-400 و جنگنده های سوخو 35 گرفته تا تأخیر و تعلیق های مکرر در همکاری های نظامی، همگی نشان داده اند که این شراکت نه از جنس اعتماد متقابل، بلکه از نوع بهره برداری مقطعی است. زمانی که فشار غرب افزایش یافته، ایران در میدان مانده، اما زمانی که نوبت به پاسخ گویی از سوی مسکو رسیده، مواضع یا به سکوت ختم شده، یا به موکول کردن های بی پایان.

در پرونده برجام نیز همین رویکرد دیده شد؛ روسیه هرگز شریک قابل اتکایی برای ایران نبود، چه در مرحله مذاکرات، چه پس از خروج آمریکا از توافق. مسکو در ظاهر حامی ادامه مسیر دیپلماتیک بود، اما در عمل نه ابتکار عمل داشت و نه حاضر به ایستادن مقابل ساختار تحریم محور غرب شد. این بی موضعی هدف دار، نقش روسیه را از همراه استراتژیک به ناظر محافظت شده تقلیل داد. در عین حال، اگر کارنامه تهران بررسی شود، نتیجه ای متفاوت حاصل خواهد شد؛ ایران در مقاطع متعددی نشان داده که برای روسیه نه تنها متحد، بلکه نجات دهنده ای بی جایگزین بوده است.

در مواجهه با تحریم های فلج کننده غرب، این تجربه ایران در عبور از سدهای مالی، بانکی و تجاری بود که به کمک شبکه های خاکستری صادراتی، راه هایی برای روسیه گشود، مسیرهایی که مسکو هیچ گاه علنا به آن ها اعتراف نکرد، اما بی صدا از آن بهره برداری کرد. در سطح سیاسی نیز، نزدیکی تهران با مسکو پس از حمله به اوکراین، به لحاظ روانی و رسانه ای، نوعی تنفس مصنوعی برای روسیه رقم زد. در زمانی که کرملین تحت شدیدترین هجمه های جهانی بود، این روابط منطقه ای با ایران بود که تصویری ازعدم انزوا برای مسکو ایجاد کرد.

با این همه، رفتار روسیه نشان داده که فهمی واقعی از این وابستگی ندارد، یا اگر دارد، ترجیح می دهد آن را به تعهد تبدیل نکند. سیاست خارجی مسکو همچنان بر اساس اصل سود آنی بنا شده، نه اعتبار بلندمدت. این نگاه معامله محور، باعث شده ایران بارها در نقطه فشار باقی بماند، بدون آنکه پشتیبانی رسمی، فوری یا راهبردی از سوی روسیه دریافت کند.

اما این رفتار یک سویه از سوی کرملین، تنها به زیان ایران ختم نمی شود؛ بلکه می تواند آغازگر تنگنای راهبردی برای خود روسیه باشد. ایران، برخلاف بسیاری از متحدان فرامرزی روسیه، از معدود کشورهایی است که در لحظه های انزوای جهانی، به مسکو اعتبار و ظرفیت عملیاتی تزریق کرده؛ چه در میدان جنگ، چه در شبکه های

مقاومت تحریمی. اگر همین ایران در اثر بی توجهی دچار فرسایش ژئوپلیتیک شود، نخستین ضربه را نه تهران، بلکه خود کرملین خواهد خورد.

روسیه امروز با چالش هایی چندوجهی مواجه است: فاصله گرفتن روزافزون کشورهای آسیای مرکزی از برادر بزرگ تر ، فروپاشی اعتبار ژئوپلیتیکی در قفقاز و کاهش قدرت چانه زنی در برابر ناتو. در چنین فضایی، از دست دادن ایران به عنوان بازیگر مکمل، نه یک ریسک منطقه ای، بلکه خفگی راهبردی است. تهران، چه در بعد روانی-رسانه ای و چه در سطح عملیاتی، آخرین بندر امن برای روسیه در مدارهای غیربرخورد با غرب به شمار می رود. تخریب این بندر، یعنی تخریب افق بازی های چندلایه کرملین.

مسکو باید بداند که ادامه این مسیر، نه تنها موجب تضعیف شراکت با ایران خواهد شد، بلکه بهایی فراتر از روابط دوجانبه در پی دارد. اگر آسیب جدی به ایران وارد شود، ضربه استراتژیکی آن به روسیه حتی از دست دادن خطوط اقتصادی و امنیتی هم فراتر می رود؛ این فروپاشی روانی در ساختار منطقه ای مسکو خواهد بود و زنگ آغاز بازنگری جهانی در اعتبار ژئوپلیتیکی آن. هنوز فرصت باقی است تا روسیه از نقش پنهانی خود در بحران ها فاصله گرفته و شراکت را به سطحی از تعهد ارتقا دهد؛ پیش از آنکه دیگر فرصتی برای ترمیم باقی نمانده باشد.