آیا تا حالا از خود پرسیده اید که با وجود عدد سن تان در شناسنامه، واقعاً چه احساسی نسبت به سن خود دارید؟ آیا خود را جوان تر، مسن تر یا دقیقاً هم سن و سال تقویمی تان حس می کنید؟ این حس درونی که در دنیای علم با عنوان سن ذهنی (Subjective Age) شناخته می شود، صرفاً یک احساس گذرا نیست؛ بلکه عاملی قدرتمند است که می تواند سلامت جسم و روان، کارایی مغز و حتی طول عمر ما را پیش بینی کند. پژوهش های جدید علمی و تحلیل های متخصصان مغز و اعصاب نشان می دهد که کلید داشتن یک پیری سالم، بیش از آنکه در ژن های ما نهفته باشد، در نگرش و سبک زندگی ما قرار دارد.

به گزارش همشهری آنلاین، شاید باورکردنی نباشد، اما احساس پیری می تواند به معنای واقعی کلمه شما را بیمار کند. بر اساس مقاله ای که اخیراً در سایت Psychology Today منتشر شده، افرادی که خود را پیرتر از سن واقعی شان می دانند، به شکل معناداری بیشتر در معرض خطر ابتلا به بیماری های قلبی-عروقی و سکته مغزی قرار دارند. اما تأثیرات منفی به همین جا ختم نمی شود. محققان می گویند سلامت روان هم به شدت تحت تأثیر سن ذهنی قرار دارد.

تحقیقات نشان داده اند که احساس پیری حتی بدون در نظر گرفتن عواملی مانند جنسیت یا سطح تحصیلات، احتمال ابتلا به افسردگی را افزایش می دهد و به افت عملکرد فیزیکی منجر می شود.

ارتباط میان حس درونی ما نسبت به سن و سلامت مغزمان، شگفت انگیز است. مطالعات تصویربرداری مغزی، یک حقیقت مهم را آشکار کرده اند: مغز افرادی که خود را جوان تر از سن تقویمی شان احساس می کنند، به معنای واقعی سالم تر است. در این افراد، حجم ماده خاکستری در نواحی کلیدی مغز که مسئول کارکردهایی چون زبان، تصمیم گیری و تعاملات اجتماعی هستند، بیشتر است. یعنی احساس جوانی با داشتن یک مغز جوان از نظر بیولوژیکی، ارتباط مستقیم دارد.

در مقابل، سالمندانی که خود را پیرتر می بینند، نه تنها حس بدی دارند، بلکه در آزمون های شناختی نیز عملکرد ضعیف تری از خود نشان می دهند. توانایی هایی مانند حافظه، برنامه ریزی و حل مسئله در این افراد دچار افت می شود. این یافته ها نشان می دهد که سن ذهنی فقط یک مفهوم روان شناختی نیست، بلکه بازتابی از وضعیت بیولوژیکی مغز ماست.

بابک زمانی، متخصص بیماری های مغز و اعصاب و رییس انجمن سکته مغزی ایران این ارتباط را از زاویه ای دیگر تبیین می کند.

او معتقد است که وضعیت مغز ما حاصل ترکیبی از ژنتیک و عوامل محیطی است و در توضیح بیشتر می گوید: در مورد مغز و البته تمام دستگاه های بدن، همیشه این پرسش مطرح بوده که آیا وضعیت جسمی و ذهنی افراد بیشتر تحت تأثیر ژنتیک است یا عوامل محیطی و اکتسابی؟ الان تقریباً بر سر این موضوع توافق وجود دارد که ترکیبی از هر دو عامل در کار است. چه در مورد مغز و چه سایر اندام ها، هم ژنتیک و هم محیط نقش دارند. شاید بتوان گفت حدود 60 درصد توانایی های ما تحت تأثیر ژنتیک و 40 درصد آن به عوامل اکتسابی و محیطی وابسته است.

این متخصص مغز و اعصاب با ذکر یک مثال توضیح می دهد: ممکن است فردی 70ساله باشد، اما در تمام طول عمر خود تنها به اندازه یک فرد 27ساله از ظرفیت های مغزش استفاده کرده باشد. در چنین شرایطی، طبیعی است که عملکرد ذهنی او پایین بماند. برعکس این حالت هم صادق است.

این به این معنا است که صرفاً زنده بودن و نفس کشیدن، به معنای فعال نگه داشتن مغز نیست.

یکی از بزرگ ترین موانعی که بر سر راه پیری سالم در جامعه ما وجود دارد، باورهای فرهنگی نادرست است.

زمانی با انتقاد از برخی توصیه های رایج عنوان می کند: یک گرفتاری بزرگ در جامعه ما که هر روز درگیر و شاهد آن هستیم، این است که فرزندان و اطرافیان مدام به سالمندان توصیه می کنند که استراحت کنند، خودشان را خسته نکنند و از استرس دوری کنند. من نمی دانم این حرف های بی پایه و اساس از کجا وارد فرهنگ ما شده است!

او تأکید می کند که این توصیه ها، که ظاهراً از روی دلسوزی بیان می شوند، در عمل سمی مهلک برای سلامت مغز هستند. این باور که فرد مسن باید بازنشسته شود و در گوشه خانه بنشیند، بزرگ ترین خیانت به او است.

به گفته این متخصص بسیاری از سالمندان به ما می گویند مغز ما دیگر نمی کشد . اما باید پرسید چقدر از این احساس ناشی از ضعف واقعی مغز است و چقدر ریشه در افسردگی یا تلقین های اجتماعی دارد؟ وقتی فردی باور کند که دیگر توانایی ندارد، فعالیت های ذهنی و فیزیکی خود را متوقف می کند. این بی تحرکی به مرور زمان باعث تحلیل رفتن واقعی مغز و تسریع روند پیری می شود. افسردگی و انزوای اجتماعی، دشمنان اصلی مغز فعال هستند و این باورهای غلط فرهنگی، دقیقاً به همین دو عامل دامن می زنند.

خبر خوب این است که سرنوشت مغز ما از پیش تعیین نشده و سن ذهنی مفهومی کاملاً انعطاف پذیر است. ما می توانیم با انتخاب های هوشمندانه، حس جوانی را در خود تقویت کرده و روند پیری مغز را به تعویق بیندازیم. راهکارها ساده تر از آن چیزی است که به نظر می رسد:

1. فعالیت بدنی منظم: ورزش خون رسانی به مغز را بهبود بخشیده و به حفظ سلول های عصبی کمک می کند.

2. تغذیه سالم: رژیم غذایی سرشار از میوه، سبزیجات و چربی های سالم، خوراک اصلی یک مغز سالم است.

3. مغزتان را به چالش بکشید: هرگز از یادگیری دست نکشید. خواندن کتاب، یادگیری یک زبان یا مهارت جدید، حل جدول و بازی های فکری، بهترین ورزش برای مغز است.

4. روابط اجتماعی را حفظ کنید: معاشرت با دوستان و خانواده، مغز را در حوزه های هیجانی و شناختی فعال نگه می دارد و از انزوا و افسردگی جلوگیری می کند.

5. کار و فعالیت را رها نکنید: بازنشستگی از شغل نباید به معنای بازنشستگی از زندگی باشد. فعالیت های داوطلبانه، کار پاره وقت یا دنبال کردن علایق شخصی، مغز را سرپا نگه می دارد.

زمانی تأکید می کند: مغز انسان تا آخرین لحظه زندگی قابلیت رشد، یادگیری و تطبیق را دارد. حتی فردی که به آلزایمر مبتلا است، توانایی یادگیری اش را کاملاً از دست نمی دهد. مغز انسان تا آخرین لحظه زندگی قابلیت رشد، یادگیری و تطبیق را دارد. اگر کسی، تحت تأثیر افسردگی یا فرهنگ عمومی، باور کند که دیگر کارش تمام شده و باید کناره بگیرد، این باور به واقعیت تبدیل می شود. چراکه افسردگی باعث می شود فرد از مغز خود استفاده نکند، فعالیتش را متوقف کند و این بی تحرکی به مرور زمان باعث تحلیل عملکرد مغز و تسریع روند پیری ذهنی خواهد شد.

بر خلاف تصور رایج، افزایش سن به معنای خاموش شدن ذهن نیست. اگرچه سن تقویمی بالا می رود، اما با انتخاب سبک زندگی سالم و فعال می توان ذهن و مغز را در وضعیت جوان و پویا نگه داشت. گرچه نمی توان عقربه های ساعت را به عقب برگرداند، اما علم به ما نشان می دهد که می توانیم کیفیت سفر خود در گذر زمان را به طرز چشمگیری بهبود ببخشیم. احساس جوانی یک انتخاب است؛ انتخابی که با فعال نگه داشتن جسم و ذهن، به واقعیتی بیولوژیک در مغز ما تبدیل می شود و سال های سالم تر و شادتری را برایمان به ارمغان می آورد.