بررسی های پژوهشگران نشان می دهد که افزایش دوبرابری دما نسبت به میانگین جهانی و وزش بادهای شدید اکوسیستم منحصربه فرد جنگل های بلوط زاگرس و معیشت جوامع محلی را در آینده دچار چالش خواهد کرد.

به گزارش مهر، دکتر پدرام عطارد، عضو هیئت علمی دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران گفت: منطقه زاگرس در غرب ایران، همچون بسیاری از نقاط جهان، با چالش های جدی ناشی از تغییر اقلیم مواجه شده است؛ اما آنچه این ناحیه را به کانونی حساس تبدیل می کند، وجود جنگل های بلوط ارزشمندی است که از نظر اکولوژیکی و اقتصادی، از اهمیت حیاتی برخوردارند. شواهد علمی نشان می دهد، این اکوسیستم منحصربه فرد، با شتابی هشداردهنده در حال تجربه پیامدهای ویرانگر تغییر اقلیم است.

وی افزود: بررسی داده های هواشناسی در بازه زمانی 1402-1365 نشان می دهد که میانگین دمای این ناحیه طی چهار دهه گذشته، 1.5 درجه سانتیگراد افزایش یافته است و این افزایش دو برابر افزایش دمای جهانی در همین بازه زمانی است. این تغییرات اقلیمی با پیامدهای نگران کننده ای همراه بوده است، چرا که در همین دوره، همزمان با افزایش دما، شاهد افزایش سرعت باد نیز بوده ایم.

دکتر عطارد ضمن هشدار درباره خطرات ناشی از افزایش دما در منطقه زاگرس، اظهار داشت: نتایج پژوهش حاضر حاکی از آن است که 75 درصد ایستگاه های هواشناسی منطقه زاگرس، افزایش معنادار دما و 56 درصد از آن ها نیز افزایش سرعت باد را گزارش کرده اند. چنین روندی، منابع آبی، جنگل های زاگرس، فعالیت های کشاورزی و به تبع آن اقتصاد جوامع محلی را در این ناحیه، با تهدیدی جدی مواجه ساخته است.

تحلیل داده های دمایی حاکی از آن است که از سال 1387، منطقه زاگرس، علی رغم یک دوره کوتاه تر و خنک تر در فاصله سال های 1384 تا 1386 که تحت تأثیر تغییرات گذرا در الگوهای آب وهوایی محلی بوده است، به طور پیوسته با افزایش دما مواجه شده است.

سرپرست این تیم تحقیقاتی با اشاره به روند صعودی افزایش دما در یک دهه اخیر، افزود: این روند صعودی دما به ویژه در دهه اخیر (1392 تا 1402)، سرعت گرفته و پیش بینی ها، تداوم آن را در آینده نشان می دهند. براساس پیش بینی های انجام شده تحت سناریوهای تغییر اقلیم، منطقه زاگرس در دهه های آینده با چالش های جدی مواجه خواهد شد.

دکتر عطارد درباره سناریوهای احتمالی افزایش دما و تأثیر آن در محیط زیست منطقه زاگرس گفت: در خوش بینانه ترین سناریو که مبتنی بر کاهش انتشار گازهای گلخانه ای به مقدار قابل توجه و توسعه پایدار است، میانگین دمای سالانه تا سی سال آینده (سال 1440) حداقل حدود 0٫2 درجه سانتی گراد افزایش خواهد یافت. اگرچه این افزایش نسبتاً محدود است، اما همچنان می تواند موجب تشدید خشکسالی ها و تنش آبی در منطقه شود.

در سناریوی حدوسط که رشد اقتصادی ناهمگون و مدیریت نامناسب محیط زیست را همراه خود دارد، پیش بینی می شود دما تا 0٫4 درجه سانتی گراد افزایش یابد. این سطح از گرمایش، فشار بیشتری بر منابع آبی وارد کرده و احتمال تخریب بیشتر جنگل های زاگرس را افزایش می دهد. در بدبینانه ترین وضعیت، یعنی در سناریویی که وابستگی شدید به سوخت های فسیلی و انتشار بالای گازهای گلخانه ای را پیش بینی می کند و به عبارتی ادامه وضعیت موجود است، دمای منطقه می تواند تا 1٫2 درجه سانتی گراد افزایش یابد که پیامدهای فاجعه باری برای اکوسیستم های جنگلی زاگرس و معیشت ساکنان محلی در بر خواهد داشت.

وی تاکید کرد: گرچه در تمام این سناریوها، تغییر محسوسی در میزان بارندگی سالانه مشاهده نمی شود، اما افزایش دما و سرعت وزش باد، یقیناً تشدید خشکی، افزایش تبخیر تعرّق، کاهش دسترسی به منابع آب و افزایش خطر آتش سوزی جنگل ها را در این ناحیه در پی خواهد داشت. این تأثیرات به ویژه برای جنگل های بلوط منطقه که از ارزش اکولوژیکی و اقتصادی بالایی برخوردارند، مخرب خواهد بود و می تواند منجر به افزایش شیوع بیماری های قارچی و آفات در درختان بلوط شود.

دکتر عطارد با بیان اینکه فعالیت های انسانی نیز می توانند نقش مهمی در تشدید این اثرات ایفا کنند، گفت: بهره برداری بی رویه از جنگل ها، چرای بی رویه دام، ورود گرد و غبار از کشورهای همسایه و نیز خشکسالی های مکرر، هنگامی که با تغییرات اقلیمی قابل توجه ده های اخیر همسو می شوند، می توانند فشار بیشتری بر اکوسیستم های زاگرس وارد کنند و بی شک روند زوال جنگل های بلوط را تسریع و تشدید خواهند کرد.

عضو هیأت علمی دانشکدگان کشاورزی دانشگاه تهران گفت: برای کاهش این تأثیرات و حفاظت از اکوسیستم های منطقه زاگرس، اقدامات فوری و مؤثر برای کاهش انتشار گازهای گلخانه ای و سازگاری با تغییرات اقلیمی ضروری است. این اقدامات می تواند شامل کاهش فشار بر اکوسیستم های جنگلی زاگرس، توسعه و اجرای سیاست های پایدار مدیریت منابع طبیعی، کاهش انتشار گازهای گلخانه ای از طریق استفاده از انرژی های تجدیدپذیر و افزایش آگاهی عمومی در مورد اهمیت حفاظت از محیط زیست باشد .

نتایج کامل این پژوهش که با همکاری دکتر هایفنگ ژو، استاد تمام مؤسسه تحقیقات فلات تبت آکادمی علوم چین، دکتر سمیرا بیرانوند، محقق پسادکتری، گروه جنگلداری و اقتصاد جنگل، دانشکده منابع طبیعی، دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه تهران، دکتر توماس گرنت پیپکر، استاد تمام گروه علوم منابع طبیعی، دانشگاه تامپسون ریورز، کانادا، دکتر ویلما بایرام زاده، دانشیار گروه علوم و فناوری چوب، دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرج، مهندس حمید صوفی مریو، کارشناس ارشد معاونت پژوهش و فناوری دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه تهران و کژال کریمی، دانشجو دکتری رشته علوم زیستی جنگل، گروه جنگلداری و اقتصاد جنگل، دانشکده منابع طبیعی، دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه تهران انجام شده است در مجله Anthropocene منتشر شده است، از طریق این لینک در دسترس است.