محسن عبداللهی استاد حقوق بین الملل دانشگاه بهشتی در دنیای اقتصاد نوشت:

به عنوان نکته اول می توان گفت اصطلاح مکانیسم ماشه در برجام وجود ندارد، اما نظر به ماهیت امکان بازگرداندن وضعیت به قبل از برجام از سوی هر دو طرف آن، از آن به عنوان مکانیسم ماشه یاد شده است.

دوم؛ بعد از سال 2018 و پس از خروج غیرقانونی آمریکا از برجام، ایران به طور عملی از این سازوکار استفاده کرده و برخی از تعهدات برجامی خود را معلق کرده است: غنی سازی بالای 64.3 (تا 60 درصد) و همچنین افزایش ذخایر اورانیوم تا 408کیلوگرم.

سوم؛ دولت های اروپایی عضو برجام، بدون در نظر گرفتن بازگشت تحریم های یکجانبه آمریکا، اقدامات ایران را نقض تعهدات برجامی اعلام کرده اند.

چهارم؛ این دولت ها بدون حسن نیت تا آخرین لحظاتی که می توانستند از مکانیسم ماشه استفاده کنند، از این کار خودداری کرده اند تا پس از بهره مندی از مواهب نظارتی برجام، در دقیقه نود، پس از 10سال ماشه را بچکانند. آن ها اکنون که به دلیل بمباران سایت های اتمی ایران و خارج شدن بازرسان آژانس دیگر نظارتی بر سایت های ایران ندارند، تهدید به استفاده از مکانیسم ماشه کرده اند. اما این مکانیسم چیست؟ این مکانیسم در بندهای 37 -36 بخش کلیات برجام با عنوان مکانیسم حل و فصل اختلافات برجام گنجانیده شده است.

پنجم؛ به موجب این مکانیسم هرکدام از طرف های برجام، اعم از ایران و 1+5، درصورتی که بر این باور باشد که طرف مقابل تعهدات برجامی خود را انجام نمی دهد می تواند موضوع را را به کمیسیون مشترک برجام ارجاع بدهد. این ارجاع گام اول چکاندن ماشه محسوب می شود اما این انتهای کار نیست.

ششم؛ باید فرآیندی برای حل اختلاف طی شود. کمیسیون 15روز وقت دارد که به حل اختلاف بپردازد. البته کمیسیون می تواند با اجماع این مهلت را تمدید کند که با توجه به ضیق وقت بعید است. در صورت عدم توفیق کمیسیون، هر دولتی می تواند موضوع را به وزاری خارجه اعضای برجام ارجاع بدهد.

هفتم؛ وزرای خارجه 15روز وقت دارند که به موضوع اختلاف رسیدگی کرده و حل اختلاف بکنند. البته ممکن است موازی با رسیدگی وزیران یا به جای آن، موضوع در هیات مشورتی مرکب از نمایندگان دولت های طرف اختلاف به علاوه یک نماینده ثالث، مطرح و طی 15روز رسیدگی شود. نظر هیات مشورتی، غیرالزامی است.

هشتم؛ کمیسیون مشترک حداکثر تا 5روز وقت دارد تا با لحاظ نظریه هیات مشورتی، حل اختلاف بکند (مجموعا تا اینجا 35 روز طی شده است). اگر باز هم توافق حاصل نشود دولت یا دولت های آغازگر مکانیسم می توانند ادعای خود را به عنوان یک عدم پایبندی جدی در نظر بگیرند.

نهم؛ در این صورت آن ها دو گزینه دارند: گزینه اول اینکه این دولت یا دولت ها می توانند موضوع حل نشده را به عنوان مبنایی برای توقف اجرای بخشی یا تمام تعهدات در برجام در نظر بگیرند. این گزینه در مورد دول غربی نامحتمل است، زیرا آن ها قبلا با همراهی با تحریم های یکجانبه دولت آمریکا، عملا اجرای تعهدات خود را متوقف کرده اند.

دهم؛ اما طبق گزینه دوم، دولت یا دولت های غربی آغازگر مکانیسم ماشه، می توانند اعتقاد خود مبنی بر عدم پایبندی دولت ایران را به شورای امنیت سازمان ملل گزارش کنند. این گزارش باید همراه با گزارشی از طی با حسن نیت سازوکار حل اختلاف برجام برای حل اختلاف باشد.

یازدهم؛ در این صورت شورا تا 30روز (پس جمعا 65روز) وقت خواهد داشت که قطعنامه ای دایر بر تداوم لغو تحریم ها تصویب کند. اعضای دائم شورا در تصویب این قطعنامه حق وتو خواهند داشت و بدیهی است که آن ها چنین قطعنامه ای را وتو خواهند کرد. البته ممکن است طی توافقی با ایران این تداوم لغو برای مدت محدودی تصویب شود تا امکان مداخله برجامی شورا همچنان محفوظ باشد.

دوازدهم؛ در هر صورت اگر چنین قطعنامه ای در 30 روز تصویب نشود تمامی قطعنامه های تحریمی سابق شورای امنیت علیه ایران (5قطعنامه) اعاده خواهند شد. مگر اینکه شورا تصمیم دیگری بگیرد.

در مقابل در برجام ذکر شده که ایران در صورت اعاده تحریم ها، این اقدام را به عنوان مبنایی برای عدم اجرای تعهدات برجامی اش در نظر خواهد گرفت، یعنی بازگشت همه به قبل از برجام! مطالعه سازوکار حل اختلاف برجام نشان می دهد که هرچند ایران باید تمام تلاش خود را برای ممانعت از فعال سازی مکانیسم ماشه به خرج بدهد اما خود این مکانیسم به معنای آغاز فرآیند 65روزه مذاکرات و تعاملات سیاسی است.

در هر کدام از این فواصل زمانی ایران با همکاری با چین و روسیه و البته مذاکره مستقیم موازی با آمریکا می تواند ابتکاراتی برای عقیم گذاشتن مکانیسم ماشه پیشنهاد کند. بحث دقیق فنی و حقوقی در مورد منتفی شدن بخشی از موضوع برجام به دلیل بمباران و تخریب تاسیسات هسته ای و تحدید غنی سازی برای اطمینان از تامین نیازهای فعلی و آتی و حتی تعلیق موقت غنی سازی برای برون رفت از انسداد فعلی از جمله این پیشنهادهاست که باید مورد بررسی قرار گیرند.