حسین عبده تبریزی اقتصاد دان در دنیای اقتصاد نوشت: به طور طبیعی، وضعیت بازار پس از درگیری 12روزه میان ایران و اسراییل به مراتب بحرانی تر شد و شباهت هایی با واکنش بازارها در دیگر نقاط جهان، از جمله بورس مسکو پس از حمله روسیه به اوکراین یا حتی سقوط های اولیه در بورس های اروپا در جنگ جهانی اول پیدا کرد.

پس از بازگشایی بازار در پی جنگ 12روزه، روند نزولی به روز نخست محدود نماند و در طول 2هفته اخیر نیز ادامه یافت. فضای غالب در بازار، بی اعتمادی و نااطمینانی بوده و فشار فروش همچنان سنگین باقی مانده است. نه تنها اکثر نمادها به تعادل بازنگشته اند، بلکه بازار با وجود حمایت های محدود دولتی در روزهای اخیر، هنوز از شوک اولیه خارج نشده است. سهامداران خرد، با تجربه هایی مشابه سرمایه گذاران در دیگر کشورها در زمان بحران های نظامی، به فروش رو آورده و از ورود مجدد به بازار برای سرمایه گذاری خودداری کرده اند. در آمریکا، هرچند جنگ هایی مانند جنگ جهانی دوم یا کُره در نهایت بازدهی مثبتی برای بازار داشتند، اما در مرحله ابتدایی، بازارها با هیجان و افت سنگین مواجه شدند. وضعیت کنونی بازار سهام در ایران نیز از همان الگوی اولیه تبعیت می کند و موقعیت بازار را به یکی از ضعیف ترین دوره های خود در سال های اخیر رسانده است.

دلیل اصلی ریزش های اخیر بازار را باید در شکاف عمیق اعتماد، ابهامات سیاسی- اقتصادی و نگرانی از آسیب به زیرساخت های کلان اقتصاد کشور جست وجو کرد. تعطیلی نسبتا طولانی بورس در پی جنگ باعث شد تا ضعف نقدشوندگی بیشتر شود و تعادل طبیعی بازار به تعویق افتد. در چنین شرایطی، بسیاری از سرمایه گذاران که از آینده اقتصادی و سیاسی کشور بیمناک بودند، تصمیم به خروج از بازار گرفتند یا در حالت انفعال باقی ماندند. ریسک های سیاسی ناشی از تحریم ها، نوسانات شدید نرخ ارز و نبود افق روشن در سیاست های اقتصادی بعد از جنگ، رفتار محافظه کارانه ای را بر سهامداران تحمیل کرد. تجربه بازارهای جهانی نیز نشان داده در چنین مواقعی، ترس سیاسی بزرگ ترین محرک خروج سرمایه است؛ حتی اگر خطر واقعی محدود باشد.

از سوی دیگر، هیجان و ترس روانی در شرایط بحرانی به سرعت در بازار پخش می شود و صف های فروش به واکنشی جمعی بدل می شود. سرمایه گذاران خرد به جای پذیرش ریسک باقی ماندن در سهام، ترجیح می دهند نقد شوند و از بازار فاصله بگیرند. در بحران های مشابه در کشورهای دیگر نیز همین الگوی رفتاری مشاهده شده است؛ برای مثال در پی جنگ روسیه و اوکراین، فروش گسترده در بورس های منطقه ای ظرف چند روز به افت های چند 10درصدی انجامید. در آن دو کشور، انتظار می رفت که سیاستگذار با تدبیر بیشتر، دامنه نوسان را در دوره ای موقت محدود کند تا از سقوط ناگهانی قیمت ها جلوگیری شود؛ اما چنین تدبیری در عمل اجرا نشد. این عدم حمایت ساختاری، فشار فروش را تشدید و روند ریزشی را تعمیق کرد.

در شرایط بحرانی بازارهای مالی، معمولا دولت ها و مقامات بازار سرمایه با مداخله سریع و هدفمند، از جمله تزریق نقدینگی، محدودسازی دامنه نوسان و فعال سازی صندوق های تثبیت، تلاش می کنند از تعمیق ریزش ها جلوگیری کنند؛ تجربه کشورهای مختلف از جمله سیاست های حمایتی فدرال رزرو در زمان جنگ یا اقدامات مشابه در بازارهای آسیایی، این رویکرد را تایید می کند. با این حال، در مورد اخیر بورس تهران -با وجود ورود منابع قابل ملاحظه ای از سوی دولت نتوانستند در مهار بحران موثر واقع شوند- عمق بی اعتمادی، تاثیر روانی شدید جنگ و نبود افق روشن موجب شد که حتی حمایت های مالی نیز کارکرد معمول خود را از دست بدهند و روند ریزشی بازار همچنان ادامه یابد. این تجربه نشان می دهد که در شرایط خاص، صرف مداخله پولی بدون بازسازی اعتماد و اصلاح سیاست های کلان، برای نجات بازار کافی نیست.

نمی توان از این واقعیت چشم پوشید که کارکرد صندوق ها در مهار هیجانات فروش و حفظ بخشی از نقدشوندگی بازار، تا حدی موثر بوده است. با وجود فشار سنگین فروش در روزهای نخست بازگشایی پس از جنگ، برخی از صندوق های بزرگ بازارگردان یا درآمد ثابت توانستند با خرید تدریجی، هدفمند و برنامه ریزی شده تا حدی به تعادل برسند. حضور این صندوق ها به ویژه در نمادهای شاخص ساز و صنایع بزرگ، باعث شد از افت های عمیق تر جلوگیری شود و نوعی ثبات نسبی در بخش هایی از بازار شکل گیرد. اگرچه بازار همچنان از کاهش اعتماد عمومی رنج می برد، اما عملکرد این صندوق ها، به ویژه در مقایسه با رفتار هیجانی سهامداران خرد و حقیقی، تا حدودی حرفه ای و مبتنی بر استراتژی بوده است.

در این میان، صندوق های اهرمی نیز که ظرفیت بالاتری برای خرید دارند، اگر با تحلیل دقیق و مدیریت ریسک موثر عمل کنند، می توانند در مسیر تعادل بازار نقش آفرینی کنند. به نظر می رسد این صندوق ها نیز با وجود ریسک پذیری بالاترشان، در روزهای پیش رو به تعادل نسبی خواهند رسید و در صورت حمایت هوشمندانه نهاد تنظیم گر، قادر به جذب نقدینگی های سرگردان و ایجاد فضای روانی مثبت در بازار خواهند بود. با این حال، هشدار درباره استفاده نامناسب از اهرم در فضای پرنوسان ضروری است؛ زیرا در صورت سوءمدیریت، همین ابزارها به تسریع روندهای نزولی و افزایش ریسک سیستماتیک منجر می شوند. به همین دلیل، نقش صندوق ها در مقطع کنونی هم فرصت است، هم تهدید و نظارت دقیق و حمایت هدفمند از عملکرد حرفه ای آنها باید در دستور کار نهادهای سیاستگذار بازار قرار گیرد.

در کنار اقدامات مالی، بازسازی اعتماد عمومی و شفاف سازی فضای تصمیم گیری اهمیت اساسی دارد؛ اما این مهم تنها زمانی محقق می شود که حمایت های دولتی هدفمند و با اولویت بندی دقیق انجام گیرد. در شرایطی که منابع عمومی محدود است، این منابع باید به جای حمایت کور از کل بازار، به شکل متمرکز صرف پشتیبانی از سهامداران خردی شود که توانایی مالی محدودی دارند و در مواجهه با بحران، ناگزیر به فروش دارایی های خود برای تامین معاش هستند. انتشار گسترده ابزارهایی چون اوراق تبعی برای این گروه می تواند امنیت حداقلی ایجاد کند و بخشی از بار روانی بازار را بکاهد.

اگر صندوق های حمایتی منابع خود را صرف خرید چنددرصدی از چند شخص حقوقی کرده باشند، به سهامداران خرد و بازار ظلم کرده اند. صندوق های حمایتی باید شفاف گزارش دهند که منابعشان در شرایط جنگ صرف چه مصارفی شده است. خرید باید فقط محدود به سهامداران خرد شود تا اثرگذاری بیشتری داشته باشد. یعنی به آن دسته از سهامدارانی کمک کند که قدرت صبر در برابر نوسانات بازار را ندارند؛ آنان باید با زیان کمتری از بازار خارج شوند و فشار فروش عمومی کاهش یابد. در غیر این صورت، حتی تزریق منابع سنگین نیز نمی تواند از فرسایش اعتماد جلوگیری کند و مسیر اصلاح بازار همچنان پرمانع خواهد بود.

در وضعیت فعلی بازار که تحت تاثیر بحران روانی و فشارهای بیرونی قرار دارد، ورود یا اقدام به فروش از سوی سهامداران عمده و دارندگان پرتفوهای چند 10میلیارد تومانی، نه تنها کمکی به بهبود اوضاع نمی کند، بلکه با تشدید فشار فروش، قیمت ها را بیش از پیش کاهش می دهد و آسیب بیشتری به ارزش ذاتی دارایی ها وارد می کند. این دسته از سرمایه گذاران که از نظر مالی تحت فشار معیشتی نیستند و توانایی صبر در بازه های زمانی میان مدت را دارند، باید از تصمیمات هیجانی فاصله بگیرند و حتی الامکان از حضور فعال در سمت فروش خودداری کنند.

به همان قیاس شرکت های ناشر و نهادهای مالی بزرگ نباید در این شرایط به دنبال فروش دارایی های خود باشند یا در صف های فروش قرار بگیرند؛ چراکه این رفتارها تنها موج فروش را عمیق تر می کند و به ضرر خود آنها و کل بازار خواهد انجامید. فراموش نکنیم که جنگ و حتی انتظار وقوع جنگ، موضوع کوچکی نیست؛ شوک آن می تواند همه ارکان بازار را در هم بریزد، حتی اگر اقتصاد واقعی هنوز دچار آسیب فیزیکی نشده باشد.

در حقیقت، بسیاری از دارایی هایی که امروز با افت شدید مواجه شده اند، ارزش بنیادی قابل توجهی دارند و کاهش قیمت آنها صرفا ناشی از شرایط محیطی و نه ضعف در عملکرد است. سهامداران بزرگ باید بپذیرند که بازار در این مقطع، محل مناسبی برای خروج نیست و نقدشوندگی آن قدر آسیب دیده که حتی با وجود صف فروش، امکان خروج موثر نیز وجود ندارد. در چنین شرایطی، عقلانی ترین رویکرد برای این گروه آن است که با حفظ آرامش، از دارایی های ارزشمند خود حراست کنند و از تشدید روند نزولی با تصمیمات شتاب زده بپرهیزند؛ چراکه هرگونه اقدام عجولانه، تنها خروجی بیشتر سرمایه را از بازار به دنبال خواهد داشت، بدون آنکه نفعی برای خود سهامدار به همراه داشته باشد.

در نهایت، بازار سرمایه ایران در یکی از حساس ترین مقاطع تاریخ خود قرار گرفته است؛ مقطعی که در آن تصمیم های هیجانی، سیاستگذاری های ناقص و شوک های ژئوپلیتیک به هم گره خورده اند. عبور از این بحران، نه با تسکین های موقت، بلکه با بازسازی تدریجی اعتماد، پرهیز از مداخلات سطحی و بازگشت به اصول اقتصاد شفاف و قابل پیش بینی ممکن خواهد بود.

آنچه امروز نیاز بازار است، نه فقط حمایت مالی، بلکه صداقت در گفتار، ثبات در تصمیم و احترام به عقلانیت سرمایه گذار است. با این حال، باید واقع بین بود: تا زمانی که نشانه های روشن از پایان جنگ و خروج از وضعیت بحرانی سیاسی-امنیتی دیده نشود، بازار سرمایه به سختی می تواند وارد مرحله ای تازه از تعادل و بازیابی شود. اگر این مسیر اصلاحات ساختاری و اطمینان بخشی در پیش گرفته شود، حتی این بحران نیز، همچون بسیاری از بحران های مشابه در دنیا، به فرصتی برای پالایش ساختارها، اصلاح نگاه ها و تقویت بنیان های بازار تبدیل می شود.