کارشناس مسائل غرب آسیا در اندیشکده چتم‌هاوس ابتدا به تشریح دو دلیل اصلی ادامه مقاومت ایران به‌رغم تشدید فشار محاصره اقتصادی می‌پردازد و سپس هشدار می‌دهد که پافشاری مقامات آمریکایی به تشدید محاصره ممکن است ایران را به سمت اجرای اقدامات نظامی پر‌هزینه سوق دهد.

گروه تحلیل بین‌الملل: بلال صعب، کارشناس مسائل غرب آسیا در اندیشکده انگلیسی مدعی‌ست مقامات ایرانی به این نتیجه رسیده‌اند که حتی اگر آمریکا امتیازی احتمالی به ایران بدهد، این امتیاز پایدار نخواهد بود. او هشدار می‌دهد اگر آمریکا بخواهد محاصره را تشدید کند، ایران به احتمال زیاد واکنش نظامی نشان می‌دهد چون چنین اقداماتی را ادامه راهبرد تهاجمی آمریکا تفسیر می‌کند.

محاصره دریایی، نمی‌تواند محاسبات راهبردی تهران را تغییر دهد

کارشناس چتم‌هاوس توضیح می‌دهد یکی از اهداف مهم آمریکا در محاصره دریایی ایران آن بود که با جلوگیری از فروش نفت ایران، به اقتصادی این کشور آسیب وارد کند، اما هنوز نمی‌توان آن را ابزاری موفق برای تحقق اهداف سیاسی و راهبردی واشنگتن تلقی کرد. 

بر اساس آنچه که صعب توصیف می‌کند، عملیات محاصره صادرات نفت ایران از مسیر تنگه هرمز در ماه آوریل آغاز شد. واشنگتن در ماه ژوئن و پس از دستیابی به تفاهم‌نامه‌ای با ایران که امکان بازگشایی تنگه هرمز را فراهم می‌کرد، از شدت این عملیات کاست، اما با فروپاشی توافق، محاصره را در 14 ژوییه مجدداً برقرار کرد.

او معتقد است مسئله اصلی این است که فشار اقتصادی، لزوماً به تغییر محاسبات سیاسی ایران منجر نمی‌شود. در شرایط کنونی، تهران خواهان لغو محاصره و پذیرش شروط خود پیش از بازگشایی تنگه هرمز و توقف حملات علیه کشتیرانی است؛ در مقابل، واشنگتن خواهان دریافت امتیازاتی در زمینه برنامه هسته‌ای ایران پیش از ازسرگیری مذاکرات درباره امنیت دریایی است.

ایران مطمئن است آمریکا به تعهدات و  امتیازدهی موقت خود، پایبند نمی‌ماند

به این ترتیب، بنابر ارزیابی صعب دو طرف در وضعیتی از بن‌بست قرار گرفته‌اند که هرکدام خواهان دریافت امتیاز از طرف مقابل هستند. نویسنده هشدار می‌دهد که این وضعیت ممکن است چندان دوام نیاورد؛ زیرا ایران به شدت نسبت به واشنگتن بی‌اعتماد است و می‌داند امتیازات احتمالی آمریکا پایدار نخواهند بود. 

صعب می‌گوید از نگاه مقامات ایرانی، حتی اگر تهران در برابر فشارها امتیازاتی ارائه کند، تضمینی وجود ندارد که واشنگتن در مقابل، تخفیف اقتصادی پایدار و قابل اتکایی فراهم نماید. 

به زعم او در چنین شرایطی، طبیعی‌ست که برخی جریان‌ها در ساختار حاکمیت ایران همچنان ادامه مقاومت و مقابله با فشارهای آمریکا را به پذیرش تدریجی فرسایش اقتصادی و خطر فروپاشی از درون ترجیح دهند. از این منظر، محاصره دریایی می‌تواند به‌جای وادار کردن تهران به مصالحه، انگیزه آن برای تشدید تقابل را افزایش دهد.

اگر فشار اقتصادی به ایران افزایش پیدا کند، پاسخ تهران برای آمریکا پرهزینه خواهد بود

صعب برای توضیح احتمال واکنش نظامی ایران به فشارهای اقتصادی آمریکا، به تجربه سال 2019 و دوره نخست ریاست‌جمهوری ترامپ اشاره می‌کند؛ زمانی که دولت آمریکا سیاست «فشار حداکثری» را علیه ایران به اجرا گذاشت.

او مدعی‌ست در آن مقطع، ایران در واکنش به فشارهای اقتصادی، مجموعه‌ای از اقدامات نظامی را در منطقه انجام داد. در ماه‌های مه و ژوئن سال 2019، نفتکش‌هایی در نزدیکی فجیره و خلیج عمان هدف حمله قرار گرفتند و یک پهپاد شناسایی آمریکایی نیز سرنگون شد. در ادامه، در 14 سپتامبر همان سال، تأسیسات فرآوری نفت بقیق و میدان نفتی خریص عربستان سعودی هدف حملات پهپادی و موشکی قرار گرفتند.

صعب یادآور می‌شود که انصارالله یمن مسئولیت حمله به تأسیسات نفتی عربستان را برعهده گرفت، اما آمریکا و عربستان سعودی ایران را مسئول این حملات دانستند. به اعتقاد او، پیام این اقدامات برای واشنگتن و کشورهای منطقه روشن بود: اعمال فشار اقتصادی شدید علیه ایران می‌تواند با حمله به زیرساخت‌های انرژی و منافع اقتصادی کشورهای خلیج فارس پاسخ داده شود.

بر همین اساس، صعب معتقد است برای آنکه ایران به اقدامات تلافی‌جویانه علیه همسایگان خود روی بیاورد، لزوماً نیازی به آغاز حمله نظامی جدید آمریکا به خاک این کشور نیست. تهران ممکن است در واکنش به تداوم محاصره و فشار اقتصادی، مستقیماً زیرساخت‌های منطقه‌ای و امنیت کشتیرانی را هدف قرار دهد و از این طریق هزینه ادامه سیاست واشنگتن را افزایش دهد.

مقاومت، بخشی از هویت ملی ایران و مانع تسلیم شدن آن است

این کارشناس انگلیسی در تبیین چرایی مقاومت ایران در برابر فشار اقتصادی، دو عامل اصلی را مطرح می‌کند؛ 

نخستین مورد، ماهیت ایدئولوژیک دارد. به اعتقاد صعب، ایران در جنگ کنونی صرفاً از مسیرهای کشتیرانی و صادرات نفت خود دفاع نمی‌کند، بلکه در حال حفاظت از روایت بنیادین خود درباره فداکاری، ایستادگی و تحمل فشارهای خارجی است؛ موضوعی که به باور نویسنده، واشنگتن همچنان در درک اهمیت آن ناکام مانده است.

از زمان تأسیس جمهوری اسلامی، مقاومت در برابر فشار خارجی و به چالش کشیدن آن، به یکی از مؤلفه‌های اصلی هویت سیاسی و اعتبار این نظام تبدیل شده است. پیام مستمر تهران به حامیان داخلی و رقبای خارجی این بوده که تحریم‌ها، انزوای بین‌المللی و تهدیدهای نظامی نمی‌توانند ایران را به تسلیم وادار کنند یا زمینه سرنگونی آن را فراهم آورند.

صعب به جنگ ایران و رژیم بعث اشاره کرده و تصریح می‌کند این جنگ، روشن‌ترین نمونه از پایبندی جمهوری اسلامی به این اصل است. او سپس تأکید می‌کند ایران در شرایطی که تقریباً به‌تنهایی در برابر دشمنی برخوردار از حمایت آمریکا، کشورهای حاشیه خلیج فارس و بسیاری از دول اروپایی قرار داشت، به جنگ ادامه داد و در نهایت توانست در عمل به پیروزی رسید. 

صعب بر همین اساس استدلال می‌کند که تحمل یک یا دو سال دشواری اقتصادی ناشی از محاصره دریایی، در مقایسه با هزینه‌هایی که ایران و مردم آن در جریان جنگ هشت‌ساله متحمل شدند، الزاماً فشار تعیین‌کننده‌ای برای وادار کردن تهران به تسلیم نخواهد بود.

ایران توانسته بار فشار و محاصره را به متحدین و منافع آمریکا منتقل کند

دومین عامل مورد اشاره این کارشناس، ماهیتی عملی دارد. به اعتقاد صعب، برخلاف دوران جنگ ایران و رژیم بعث، تهران اکنون از حمایت متحدین قدرتمندی برخوردار است و همین مسئله توانسته ظرفیت مقاومت ایران را در برابر فشارهای اقتصادی نیز افزایش دهد.

او تأکید می‌کند چین مهم‌ترین منبع حمایت خارجی ایران به شمار می‌رود. خرید نفت ایران از سوی پکن به تهران امکان می‌دهد بخشی از فشارهای ناشی از محاصره را خنثی کند و منابع مالی لازم برای ادامه مقاومت را حفظ کند. 

در کنار چین، کشورهای خلیج فارس نیز در محاسبات تهران جایگاه مهمی دارند. صعب معتقد است عربستان سعودی، امارات، قطر و کویت خواهان پایان یافتن محاصره و بازگشت ثبات به منطقه هستند؛ زیرا تداوم وضعیت کنونی هزینه‌های اقتصادی سنگینی نیز برای این کشورها به همراه داشته است.

به عقیده صعب، رهبران ایران روی این فرض حساب باز کرده‌اند که اگر تهران برای مدت کافی در برابر محاصره مقاومت کند، کشورهایی که بیشترین زیان را از بحران اقتصادی و اختلال در وضعیت منطقه متحمل می‌شوند، فشار بیشتری بر واشنگتن وارد خواهند کرد تا راهی برای خروج از بن‌بست پیدا کند.

در واقع، محاسبه تهران این است که تداوم فشار بر ایران، به‌تدریج هزینه‌های اقتصادی و امنیتی آن را به کشورهای همسایه منتقل خواهد کرد و همین مسئله ممکن است موضع منطقه‌ای در قبال سیاست آمریکا را تغییر دهد.

آمریکا در شرایط کنونی گزینه‌ای کارآمدتر از محاصره در اختیار ندارد

نویسنده در ادامه هشدار می‌دهد که ایران ممکن است برای وادار کردن آمریکا به تجدیدنظر در سیاست محاصره به اقدامات خشونت‌آمیز متوسل شود؛ اقدامی که ضرورتاً نتیجه آن پیشاپیش مشخص نیست. واشنگتن نیز دارای منافع و ملاحظات سیاسی خاص خود است و مقامات آمریکایی درحال حاضر بر این باورند که گزینه‌ای بهتر از محاصره دریایی در اختیار ندارند و لذا کنار گذاشتن آن برای ترامپ آسان نخواهد بود.

صعب مدعی‌ست برخی نشانه‌ها حاکی از آن است که واشنگتن حتی در حال تشدید این سیاست است. سنتکام اجازه یافته یک واحد عملیاتی جدید تشکیل دهد که مأموریت آن جلوگیری از استفاده ایران از مسیرهای زمینی برای انتقال تسلیحات پیشرفته و سایر تجهیزات و مواد است. البته این کارشناس، اثرگذاری این طرح را بسیار مورد تردید توصیف می‌کند.