به گزارش خبرنگار مهر، بر اساس جهت‌گیری‌های «سند ملی توسعه علوم و فناوری نانو»، دهه سوم پیشرفت این فناوری با رویکرد نوآوری مأموریت‌گرا دنبال می‌شود؛ رویکردی که در آن توانمندی‌های نانو در خدمت حل مسائل و چالش‌های اولویت‌دار کشور، از جمله امنیت غذایی، سلامت، محیط‌زیست و آب و انرژی قرار گرفته است. در همین راستا توانمندی‌های فناوران کشور مستقیماً برای پاسخگویی به چالش‌های کلان و اولویت‌دار کشور بالاخص در حوزه‌ سلامت بسیج شده است تا ثمرات عینی فناوری در زندگی مردم و اقتصاد ملی احساس شود.

آمارها نشان می‌دهد که این استراتژی توانسته انحصار واردات اقلام دارویی پیشرفته را هدف قرار دهد. بر اساس آمارنامه رسمی دارویی کشور، داروهای میدوستائورین برای درمان سرطان، آمورولفین برای درمان عفونت های قارچی پوست، آهن تزریقی برای درمان کم خونی بیماران مبتلابه CKD، آمفوتریسین B لیپوزمال برای درمان عفونت های حاد قارچی و228 Fap برای تشخیص ودرمان میکروتومورها در بازه چهارساله ارزبری سنگین افزون بر 400 میلیون دلار را به نظام سلامت تحمیل کرده بود و اکنون با اقدامات برنامه‌ریزی‌شده و ورود پلتفرم‌های نوین دارویی، درمانی و تشخیصی بومی، عمده این ارزبری کاهش خواهد یافت و فناوران کشور موفق به بومی سازی این داروها شده اند.

تولید نانوداروی درمان عفونت‌های قارچی تهاجمی و کشنده

در میان نانوداروهای به ثمر نشسته، «آمفوتریسین B لیپوزومال» جایگاهی حیاتی دارد. این فرآورده استاندارد طلایی و داروی خط اول درمان عفونت‌های قارچی تهاجمی و کشنده نظیر موکورمیکوزیس (قارچ سیاه)، آسپرژیلوزیس ریوی و کاندیدیازیس پیشرفته است که عموماً جان بیماران مبتلا به نقص ایمنی، افراد تحت شیمی‌درمانی‌های سنگین و گیرندگان پیوند مغز استخوان و اعضای حیاتی را تهدید می‌کند. مولکول کلاسیک و قدیمی این دارو به دلیل ساختار شیمیایی خود تمایل شدیدی به پیوند با کلسترول سلول‌های کلیه انسان دارد که این امر همواره به نارسایی حاد و آسیب‌های شدید کلیوی در دوره درمان منجر می‌شد.

فناوران نانوی کشور با بهره‌گیری از سیستم‌های پیشرفته دارورسانی، مولکول آمفوتریسین را درون وزیکول‌های کروی فسفولیپیدی با ابعاد کمتر از 100 نانومتر محصور کردند. این غشای محافظ موجب می‌شود که نانودارو بدون برخورد آسیب‌رسان با لوله‌های کلیوی از جریان خون عبور کرده و به شکل کاملاً انتخابی و اختصاصی، ارگوسترول موجود در دیواره سلول قارچی را هدف قرار دهد. در حالی که تهیه هر ویال از نمونه خارجی این داروی حیاتی مستلزم پرداخت 340 دلار ارز است، نسخه تولید داخل آن با قیمت حدود یک میلیون و 100 هزار تومان در بازار داخلی توزیع می‌شود.

نانوداروی میدوستائورین؛ جهش هدفمند در متوقف‌کردن سرطان خون

دستاورد راهبردی دیگر در حوزه انکولوژی، بومی‌سازی داروی «میدوستائورین» توسط فناوران کشور است که نمونه وارداتی آن با نام تجاری رایدپت شناخته می‌شود. این دارو یک مهارکننده اختصاصی و چندمنظوره تیروزین کیناز در مقیاس مولکولی است که جهش‌های ژنتیکی کشنده از جمله FLT3 و گیرنده‌های KIT را در سلول‌های بدخیم مهار می‌کند. جهش در این نشانگرها عامل اصلی ایجاد و عود مجدد در یکی از خشن‌ترین و تهاجمی‌ترین انواع سرطان خون، یعنی لوکمی حاد میلوییدی (AML) و همچنین ماستوسیتوز پیشرفته سیستمیک است.

بومی سازی یکی از داروهای گران‌قیمت‌ بازار دارویی جهان

میدوستائورین با متوقف ساختن مسیرهای پیام‌رسانی درون‌سلولی، تکثیر مهارنشدنی سلول‌های بدخیم خونی را قفل کرده و سلول سرطانی را به سوی مرگ برنامه‌ریزی‌شده سوق می‌دهد. نسخه برند خارجی این دارو با بهایی بالغ بر 12 هزار و 700 دلار برای هر دوره درمانی، در زمره گران‌قیمت‌ترین اقلام بازار دارویی جهان طبقه‌بندی می‌شود. بومی‌سازی این ترکیب و قرارگیری آن در آستانه ورود به بازار و مراحل قیمت‌گذاری رسمی دولتی، افق امیدبخشی را پیش روی خانواده‌های درگیر با سرطان خون گشوده و مانع از تحمیل هزینه‌های کمرشکن ارزی بر گرده نظام درمان خواهد شد.

پایان بحران کم‌خونی در بیماران مزمن کلیه

سومین نانوداروی تحول‌آفرین این مجموعه، نانوکمپلکس پیشرفته «آهن تزریقی» بر پایه فریک کربوکسی‌مالتوز است که به عنوان راهکاری کارآمد برای مهار کم‌خونی فقر آهن در بیماران مبتلا به نارسایی مزمن کلیوی (CKD) به کار می‌رود. این بیماران به دلیل ناتوانی کلیه در ترشح هورمون اریتروپویتین و التهاب‌های مداوم ناشی از همودیالیز، دچار کم‌خونی شدید و مقاوم به قرص‌های خوراکی می‌شوند؛ از سوی دیگر، فرم‌های سنتی تزریق آهن نیز ریسک بالایی در آزادسازی یون‌های آزاد آهن سمی و بروز واکنش‌های حساسیتی و شوک‌های آنافیلاکسی به همراه داشتند.

فناوری نانو در این محصول با مهندسی یک ساختار هسته-پوسته کلوییدی تجلی یافته است؛ به گونه‌ای که هسته متراکم هیدروکسید آهن در مقیاس نانو توسط پوسته‌ای محافظ از کربوکسی‌مالتوز احاطه شده است. این طراحی هوشمندانه از رهایش ناگهانی آهن در عروق جلوگیری می‌کند و امکان تزریق دوزهای بالای 500 تا 1000 میلی‌گرم آهن را در یک بازه زمانی کوتاه 15 تا 30 دقیقه‌ای بدون نیاز به بستری‌های طولانی و انتقال مکرر خون فراهم می‌سازد. در شرایطی که نمونه وارداتی این داروی تخصصی قیمتی معادل 220 دلار دارد، نمونه ساخت داخل آن با قیمت یک میلیون و 700 هزار تومان روانه بازار بالینی شده است.

فرمولاسیون نانوپلیمری دانش بنیان ها برای درمان قارچ‌های مقاوم

داروی «آمورولفین» پاسخی فناورانه به درمان عفونت‌های قارچی مقاوم ناخن (اونیکومایکوزیس) است. بافت ناخن به دلیل ساختار کراتینی سخت و فشرده، مانعی جدی در برابر نفوذ کرم‌ها و پمادهای پوستی مرسوم به شمار می‌رود. فناوران دانش‌بنیان داخلی با فرمولاسیون این ترکیب درون یک فیلم پلیمری نانوساختار، امکان نفوذ عمقی ماده مؤثره به بستر ناخن و رهایش پیوسته و آهسته (Slow-release) آن را فراهم کرده‌اند. این لاک دارویی پس از مصرف در برابر آب و شست‌وشوی روزانه پایدار مانده و طول دوره درمان را کوتاه می‌کند. در حالی که برند اصلی خارجی این دارو (لوسریل فرانسه) حدود 35 دلار قیمت داشته و باری ارزی برای بیماران به همراه داشت، محصول بومی با حدود یک‌هفتم قیمت نمونه وارداتی و با کیفیتی رقابتی در فهرست رسمی دارویی کشور قرار گرفته و توزیع شده است.

تثبیت تعرفه‌های دندانپزشکی با تکیه بر تجهیزات نانومحور ساخت داخل

در حوزه دندانپزشکی و پروتزهای دندانی که بخش عمده‌ای از بار ارزی آن بر دوش بخش خصوصی و خانواده‌ها سنگینی می‌کرد، فناوران داخلی موفق به تجاری‌سازی اقلام کلیدی از جمله «سیلر دندانی»، «چسب‌های پیشرفته نانویی دندان» و «بلوک‌های زیرکونیا» با فناوری سطح بالا شده‌اند. این اقلام با برخورداری از استحکام مکانیکی مطلوب، زیست‌سازگاری ارتقایافته و مهار ریزنشت‌ها، استانداردهای کیفی بالینی را به سطحی هم‌پای نمونه‌های معتبر اروپایی و آمریکایی رسانده و بستری برای تثبیت قیمت تمام‌شده خدمات دندانپزشکی فراهم کرده‌اند.

همگام با توسعه ملزومات مصرفی، در بخش جراحی‌های با فناوری پیشرفته نیز «سوزن‌های بای‌پولار مبتنی بر فناوری نانو» رسماً به مدار مصرف بیمارستانی وارد شده‌اند. این تجهیزات با توزیع یکنواخت و هدفمند جریان‌های الکتروسرجیکال در مقیاس‌های بسیار ظریف، آسیب‌های حرارتی به بافت‌های سالم مجاور را حین عمل به حداقل رسانده و دقت جراحان را در پروسیجرهای حساس ارتقا می‌دهند.

غربالگری ارزان و سریع سرطان‌های گوارشی و کبدی با کیت‌های نانوساختار بومی

اما شاید حیاتی‌ترین نمود ورود نانو به تجهیزات بالینی، در بخش تشخیص سریع و زودهنگام نمایان شده است؛ جایی که زمان نقشی مرگ و زندگی در فرآیند درمان ایفا می‌کند. ورود «کیت‌های تشخیصی کمّی و سریع نشانگرهای توموری CEA و AFP» ظرفیت غربالگری و پایش عود تومورهای بدخیم گوارشی و کبدی را با سرعتی به‌مراتب بالاتر و هزینه‌ای بسیار کمتر از متدهای مرسوم آزمایشگاهی مهیا کرده است.

در کنار این تجاری‌سازی و ورود «قرص‌های آنتی‌بیوگرام مبتنی بر نانوذرات» جهت شناسایی فوری و تفکیک گونه‌های عفونی و سویه‌های مقاوم باکتریایی، راهکاری پیشگیرانه در مهار مقاومت‌های مرگبار ضدمیکروبی به شمار می‌رود. این پلتفرم‌های تشخیصی با کوتاه‌کردن چرخه فرآیند آنتی‌بیوگرام از چندین روز به ساعاتی محدود، انتخاب پروتکل آنتی‌بیوتیکی دقیق را از همان ساعات نخست برای تیم درمان ممکن ساخته و سپر حفاظتی دیگری در برابر هدررفت منابع و عوارض بالینی ترسیم کرده‌اند.