به نقل از هفت صبح، مهاجرت جوانان ایرانی، دیگر یک پدیده حاشیه ای نیست؛ به یک جریان ساختاری تبدیل شده است. آمارها نشان می دهد که 5 سال پیش حدود 4 میلیون ایرانی در خارج از کشور زندگی می کنند که 30 درصد آن ها در آلمان، 14 درصد در کانادا و 11 درصد در آمریکا ساکن بودند اما در سال اخیر، تصویر مقصدها پیچیده تر شده است. آلمان و کانادا دیگر مثل سابق با درخواست کنندگان ایرانی تعامل نمی کند و بیشتر ترکیه به یک پناهگاه منطقه ای تبدیل شده و چین به عنوان یک مقصد نوظهور، جای خود را باز کرده است. بر اساس داده های اروپا، حرفه های پزشکی و مراقبتی و حرفه های تخصصی دیگر در اولویت هستند. استرالیا نیز مهندسان، پیراپزشکان و تکنسین های فنی را هدف گرفته است، این یعنی پزشکی، پرستاری، مهندسی (برق، مکانیک، عمران)، فناوری اطلاعات و حرفه های فنی جزو تقاضامحورترین تخصص ها هستند.

داده های وزارت کشور آلمان نشان می دهد در سال 2025 حدود 205 هزار مجوز اقامت برای نیروی کار ماهر غیراتحادیه اروپایی صادر شده که نسبت به 157 هزار مورد در سال 2024، رشدی بیش از 30 درصد داشته است، اما برای ایرانی ها مسیر مهاجرت به آلمان به سادگی قبل نیست. کانادا نیز سال ها یکی از مهم ترین مقاصد مهاجرت ایرانیان بود. در سال 1401، کانادا یک سیاست موقت حمایتی برای ایرانیان معرفی کرد که به آن ها اجازه می داد در داخل کانادا اقامت خود را تمدید کنند، وضعیت خود را تغییر دهند و بدون پرداخت برخی هزینه ها، مجوز کار یا تحصیل بگیرند، اما این سیاست در مارس اسفند سال گذشته منقضی شد و از آن پس، ایرانیان با سختگیری زیاد مواجه شدند.

در مارس 2026، کانادا سیاست حمایتی خود را تا مارس 2027 تمدید کرد، اما با محدودترین دامنه از زمان آغاز آن در 2023. اکنون این سیاست فقط شامل ایرانیانی می شود که در کانادا شاغل هستند و مجوز کار معتبر دارند. بازدیدکنندگان و دانشجویان دیگر مشمول این حمایت نمی شوند. داده ها همچنین نشان می دهد پذیرش اقامت دائم کانادا از ایران در سال 2025 کاهش قابل توجهی داشته است.

جذابیت ترکیه و ارمنستان برای ایرانیان به دلیل نزدیکی جغرافیایی، عدم نیاز به ویزا برای اقامت کوتاه مدت، امکان خرید ملک برای اقامت (حدود 250 هزار دلار) و همچنین به عنوان پل ورود به اروپا عمل می کنند. البته نباید فراموش کرد که در بازار املاک ترکیه، ایرانیان پس از روس ها، دومین گروه بزرگ خریداران خارجی بوده اند.

همچنین امارات متحده عربی سال ها یکی از مقاصد مهم ایرانیان، به ویژه برای تجارت و کار بود. در سال 2021، حدود 350 هزار ایرانی در امارات زندگی می کردند اما تحولات سیاسی اخیر، این مقصد را با چالش های جدی روبه رو کرده است. اخیرا خطوط هوایی امارات اعلام کرد که ایرانیان اجازه ورود یا ترانزیت از امارات را ندارند، مگر دارندگان ویزای طلایی (اقامت بلندمدت) باشند. البته گزارش هایی نیز از لغو ویزای طلایی برخی ایرانیان منتشر شده که با تکذیب ضمنی مقامات اماراتی همراه بوده است .

استرالیا نیز یکی از مقاصد مهم ایرانیان است. در سال 2025، ایران یکی از سه کشور اول در دریافت ویزای بشردوستانه استرالیا بود. اما جذابیت اصلی استرالیا برای ایرانیان، ویزاهای کاری برای نیروی ماهر زیر 44 سال است. قبلا مهندسان، دانش آموختگان پیراپزشکی و علوم پایه، در صدر مهاجران ایرانی به استرالیا بودند که در جنگ اخیر همراستا با دولت های غربی سختگیری علیه ایرانیان را زیاد کرده است، در مقابل شواهد نشان می دهد که چین در حال تبدیل شدن به یک مقصد در حال رشد است، اما هنوز به اندازه آلمان یا کانادا در نقشه مهاجرت ایرانیان جایگاه پیدا نکرده است چون چین هنوز برنامه رسمی جذب نیروی ماهر به سبک آلمان یا کانادا ندارد.

چالش های زبانی، تفاوت های فرهنگی و نبود یک نظام مهاجرتی شفاف، عواملی هستند که چین را از تبدیل شدن به یک مقصد اصلی برای ایرانیان باز می دارند. اما برای دانشجویان و متخصصان فنی که در پروژه های چینی در ایران کار کرده اند، چین می تواند یک مقصد واقعی باشد.همچنین روسیه نیز برنامه ویزای طلایی برای جذب سرمایه گذاران خارجی دارد و ایرانیان هم کم کم جذب این کشور می شوند.

گرانی ارز بازار مهاجران را راکد کرد

سعید سالاری، کارشناس مهاجرت در گفت وگو با خبرنگار هفت صبح درباره تأثیر افزایش قیمت دلار بر روند مهاجرت ایرانیان گفت: کسانی که از نظر مالی شرایط خوبی داشتند، معمولا در سال های گذشته مسیر مهاجرت خودشان را ساخته اند و بخش زیادی از آنها اقدام کرده اند. اما در شرایط فعلی، بخشی از افرادی که مهاجرت می کنند، بیشتر به دنبال گزینه های نزدیک و کم هزینه تر هستند؛ به همین دلیل کشورهایی مثل ارمنستان مورد توجه قرار گرفته اند. در جریان جنگ اخیر هم شاهد بودیم که بعضی افراد به دلیل شرایط اضطراری به کشورهای اطراف رفتند. ارمنستان یکی از مقاصد این افراد بود، چون برای ایرانی ها نیاز به درخواست ویزا ندارد و ورود به آن ساده تر و با ویزای فرودگاهی است. البته این نوع مهاجرت ها بیشتر موقتی و برای عبور از شرایط خاص بوده است.

سالاری درباره حجم این نوع مهاجرت ها ادامه می دهد: این جابه جایی ها از نظر تعداد و تأثیر اقتصادی، حجم قابل توجهی ندارد. خیلی از این افراد هنوز فعالیت اقتصادی مشخصی در مقصد ندارند و بیشتر به دنبال پیدا کردن مسیر بعدی خود هستند. در مجموع، روند کلی مهاجرت نسبت به سال های قبل کاهش محسوسی داشته و دیگر قابل مقایسه با دوران اوج مهاجرت نیست. این کاهش از زمان شروع جنگ 40 روزه سال گذشته بیشتر خودش را نشان داده و تقریبا روی همه گروه ها اثر گذاشته است.

کاهش توان مالی یکی از عوامل اصلی افت مهاجرت شده است

این کارشناس مهاجرت درباره نقش افزایش قیمت دلار در کاهش مهاجرت می گوید: مهم ترین موضوع این است که توان مالی مردم با رشد قیمت دلار هماهنگ نیست. مهاجرت فقط داشتن یک تصمیم نیست؛ فرد باید بتواند علاوه بر نقدینگی، دارایی های خود را نقد کند و هزینه های مسیر مهاجرت را تأمین کند که در شرایط فعلی برای بسیاری از افراد متقاضی، سخت تر شده است.

اقتصاد ایران معمولا دوره های مختلفی را تجربه می کند. در دوره هایی که شرایط بهتر است، افراد بیشتری به فکر مهاجرت می افتند، اما در دوره های رکود و فشار اقتصادی، بخشی از کسانی که قصد رفتن داشتند، دیگر توان انجام آن را ندارند. سالاری با اشاره به سختگیری بیشتر کشورهای مقصد می گوید: در سال های اخیر، کشورهای توسعه یافته برای پذیرش مهاجران سختگیری بیشتری کرده اند. خصوصا این مسئله برای ما ایرانی ها و اتباع کشور افغانستان با سخت گیری بیشتری روبه روست، پرونده ها دقیق تر بررسی می شوند و متقاضی باید شرایط قوی تری داشته باشد.

در بین روش های مختلف، مهاجرت تحصیلی همچنان یکی از مسیرهای رایج تر است، اما متأسفانه برخی مجموعه های غیرحرفه ای با وعده های غیرواقعی، افراد را جذب می کنند. مثلا در بعضی پرونده ها با عنوان هایی مثل مهاجرت آسان به برخی از کشورهای اروپایی مانند اسپانیا، افراد را امیدوار می کنند، اما در نهایت پرونده به نتیجه نمی رسد و حتی ممکن است فرد فرصت و سرمایه خود را از دست بدهد.

وی درباره تغییر شرایط بازار کاری برای مهاجرت کاری متخصصان نیز می گوید: در سال های گذشته متخصصان حوزه فناوری اطلاعات و نرم افزار تقاضای بیشتری داشتند، اما امروز شرایط متفاوت شده است. یکی از چالش های جدی، تأثیر ملیت در روند بررسی پرونده هاست. در بسیاری از کشورها، متقاضی ایرانی یا افغانستانی با حساسیت بیشتری بررسی می شود و این موضوع می تواند مسیر دریافت ویزا یا پیدا کردن فرصت شغلی را سخت تر کند.

سالاری درباره وضعیت کشورهای آسیایی مانند چین، روسیه، ژاپن و استرالیا توضیح می دهد: استرالیا هم مانند بسیاری از کشورهای توسعه یافته، سختگیری های خودش را دارد. اما چین، روسیه، عمان، بلاروس و ارمنستان شرایط متفاوتی دارند و برای بعضی افراد، به خصوص فعالان اقتصادی و تجار، تبدیل به گزینه های قابل توجه تری شده اند. برخی تجار برای ادامه فعالیت اقتصادی خود به این کشورها می روند، با بازار و مشتریان ارتباط می گیرند و در ادامه ممکن است اقدام به ثبت شرکت کنند. این شرکت ها می توانند در این کشورها ایجاد شوند تا مسیر تجارت بین المللی آنها راحت تر شود.

کاهش نسبی مهاجرت تحصیلی به چین و روسیه

سعید سالاری کارشناس مهاجرت درباره مهاجرت تحصیلی نیز معتقد است: به نظر می رسد امسال مهاجرت تحصیلی به برخی کشورها مانند چین و روسیه کمی کاهش پیدا کرده است. یکی از دلایل آن این است که دانشگاه های داخل کشور، به خصوص در رشته هایی مانند پزشکی، دندان پزشکی و داروسازی، ظرفیت های خودگردان بیشتری ایجاد کرده اند.در سال های قبل، بخشی از افرادی که در ایران امکان ورود به این رشته ها را نداشتند، برای تحصیل به کشورهایی مانند چین، روسیه یا بلاروس می رفتند. افزایش ظرفیت داخلی می تواند بخشی از این تقاضا را کاهش دهد.

سالاری درباره تأثیر ملیت ایرانی بر فرصت های کاری خارج از کشور می گوید: در مهاجرت کاری، ملیت می تواند یک عامل مهم باشد. حتی اگر فرد بتواند یک پیشنهاد شغلی پیدا کند، ممکن است بعد از مشخص شدن ملیت، روند بررسی برای او سخت تر شود. در سال های اخیر، برخی کشورها در بررسی پرونده های ایرانیان محدودیت ها و تأخیرهایی داشته اند و همین موضوع باعث شده مسیر مهاجرت کاری برای ایرانی ها پیچیده تر شود. شرایط سیاسی بین المللی و نگاه افکار عمومی هم در این موضوع بی تأثیر نیست.

اسم برخی کشورها برای مهاجرت فقط تبلیغاتی است

همچنین مریم صداقت، کارشناس مهاجرت، در گفت وگو با خبرنگار هفت صبح، با اشاره به وضعیت مهاجرت تحصیلی و کاری در سال های اخیر، گفت: برخی کشورها در حوزه مهاجرت بسیار سختگیر شده اند، برای مثال، استرالیا فقط در مقطع دکترا دانشجو می پذیرد و بلژیک و سوییس نیز شرایط دشواری برای پذیرش دارند. نرخ ریجکتی در این کشورها بالاست و متقاضیان با چالش های جدی مواجه اند.

وی با بیان اینکه برخی کشورها ریجکتی ندارند و از طریق تحصیلی اقدام می کنند، گفت: در میان کشورهای اروپایی، آلمان، فرانسه و اتریش شرایط بهتری برای مهاجرت دارند. هلند و انگلیس سخت تر هستند، چراکه بدون آیلتس اجازه ورود نمی دهند. بسیاری از افراد سطح زبان خوبی دارند، اما نمی توانند برای آزمون آیلتس به کشور همسایه بروند یا حوصله پیگیری آن را ندارند. به همین دلیل، از طریق کشورهایی مانند اتریش یا فرانسه اقدام می کنند.

صداقت در پاسخ به این پرسش که کشورهایی مانند سوییس و بلژیک از چه نظر شرایط را سخت کرده اند، تصریح کرد: این کشورها هم از نظر تحصیلی و هم از نظر کاری سختگیری های خود را افزایش داده اند. ما حتی مراجعانی داریم که برای این کشورها پول کافی دارند، اما شرایطشان مطابقت ندارد. مدرک تحصیلی پایینی دارند یا سنشان از محدوده مجاز گذشته است و به همین دلیل نمی توانند پذیرش بگیرند.

کارشناس مهاجرت با تاکید بر اینکه تقاضا برای مهاجرت نسبت به سال های گذشته افزایش یافته است، گفت: تقاضا برای مهاجرت بالاست و روند صعودی دارد. در میان درخواست ها، مهاجرت تحصیلی بیشترین سهم را دارد و بیشتر متقاضیان از این مسیر اقدام می کنند. مهاجرت سرمایه گذاری و کاری نیز وجود دارد، اما به دلیل مشکلات اقتصادی، تعداد کمی توانایی سرمایه گذاری دارند. در ماه گذشته شاید فقط دو نفر برای سرمایه گذاری در کشورهایی مانند ارمنستان تماس گرفته اند.

وی با اشاره به کشورهای ترند شده در حوزه مهاجرت، افزود: کشورهایی مانند چک، رومانی و فنلاند اخیرا در فضای تبلیغاتی ترند شده اند، اما کسی درباره مشکلات آنها صحبت نمی کند. برای مثال، رومانی با مشکل گاز مواجه است و ترکیه نیز هزینه های بالایی دارد. در واقع، بسیاری از این کشورها درهای خود را به روی ایرانیان بسته اند یا شرایط دشواری دارند.

صداقت در پاسخ به این پرسش که آیا تقاضا برای مهاجرت به کشورهای منطقه مانند ارمنستان و گرجستان افزایش یافته است، گفت: برای ارمنستان و گرجستان تقاضا وجود دارد. درباره روسیه و چین نیز شنیده ایم که مهاجرت اتفاق می افتد، اما این موضوع بیشتر در حد تبلیغات است. افرادی که سوال می پرسند، وقتی متوجه می شوند روند بسته است و شرایط دشواری دارد، از تصمیم خود منصرف می شوند. در واقع، این تبلیغات بیشتر برای جذب مردم به سمت کشورهای دیگر است، نه اینکه واقعاً ظرفیت مهاجرت وجود داشته باشد.

براساس این گزارش مهاجرت جوانان ایرانی، امروز با گذشته تفاوت های اساسی دارد. آلمان و کانادا دیگر در صدر نیستند، هرچند متقاضیان زیادی دارند، در مقابل ترکیه و ارمنستان به عنوان پناهگاه منطقه ای و پل ورود به اروپا جایگاه مهمی پیدا کرده اند و چین نیز به مقصد جدیدی تبدیل شده که برای دانشجویان و متخصصان فنی می تواند گزینه ای واقعی باشد و البته روسیه، در حاشیه این نقشه مهاجرتی قرار دارد.

مهاجرت، برای ایران هزینه های سنگینی دارد. هر پزشک، مهندس یا متخصصی که مهاجرت می کند، سرمایه انسانی قابل توجهی از کشور خارج می شود که هزینه آموزش آن از بودجه عمومی پرداخت شده است. این پدیده، که به فرار مغزها معروف است، ظرفیت تولید و نوآوری کشور را کاهش می دهد.