هنوز دود انفجارها از فراز شهر کنار نرفته است که صدها شبکه تلویزیونی، خبرگزاری، رسانه دیجیتال و حساب کاربری در نقاط مختلف جهان، روایت خود را از واقعه منتشر می کنند. تصاویر گزینش می شوند، تیترها روی خروجی می روند، کارشناسان مقابل دوربین ها می نشینند و روایت های اولیه، پیش از آنکه ابعاد واقعی حادثه روی زمین روشن شود، راه خود را به ذهن میلیون ها نفر باز می کنند. از همین رو، هر حمله نظامی با موجی سهمگین از خبر، تحلیل، شایعه و عملیات روانی همراه است. جنگ امروز تنها نبرد بر سر تصرف خاک نیست، بلکه جنگ بر سر تسخیر ذهن ها و جهت دادن به افکار عمومی است؛ میدانی پرالتهاب که در آن سرعت غالباً بر دقت غلبه می کند و روایت اولیه، پیش از آنکه حقیقت فرصت پوشیدن کفش هایش را پیدا کند، جهان را دور می زند.

والتر لیپمن، اندیشمند برجسته ارتباطات، بیش از یک قرن پیش به درستی توضیح داده بود که انسان ها غالباً نه مستقیماً به جهان بیرون، بلکه به تصویرهای موجود در ذهن خود واکنش نشان می دهند. در بحران ها و منازعات، بخش عمده ای از این تصاویر ذهنی را رسانه ها می سازند. جامعه ای که نتواند واقعیت خود را سریع، دقیق و قابل اعتماد روایت کند، در میدان افکار عمومی با دست خالی حاضر می شود و فرصت ساختن تصویر خود را تا حد زیادی به دیگران واگذار می کند.

با این وجود، جنگ رسانه ای اخیر برای ایران، همان گونه که در عرصه تجهیزات و امکانات نابرابر بود، در عرصه ارتباطات نیز در شرایطی کاملاً نابرابر جریان یافت. در این میانه، خبرنگار ایرانی باید میان سیل خبرهای متناقض، منابع محدود، فشار زمانی و اضطراب عمومی، حقیقت را جست وجو می کرد. او صرفاً با یک رسانه رقیب روبه رو نبود، بلکه در برابر مجموعه ای گسترده و مجهز از رسانه های فرامرزی، شبکه های جهانی و پلتفرم ها قرار داشت که از بودجه های کلان، فناوری های پیشرفته، تحریریه های چندزبانه، تصاویر ماهواره ای و امکان توزیع جهانی برخوردار بودند. در سوی دیگر، خبرنگاران و رسانه های داخلی باید در میان انبوه محدودیت ها فعالیت می کردند. افزون بر فشارهای روانی و کاری، خبرنگاران در کشاکش جنگ و بحران ناچارند در شهر و تحریریه ها باقی بمانند؛ حضوری که در شرایط حملات نظامی، هشدارهای امنیتی و اضطراب عمومی، با نگرانی دائمی برای جان آنان و خانواده هایشان همراه است.

اما این نبرد نابرابر تنها در زیرساخت های فنی و خطرات میدانی خلاصه نمی شود. در جنگ اخیر، فشار اقتصادی ناشی از شرایط جنگی و بی ثباتی، درآمد بسیاری از رسانه های داخلی را به شدت محدود کرد. بخش بزرگی از رسانه های خصوصی و غیردولتی ایران، به ویژه رسانه های دیجیتال، به درآمد آگهی ها وابسته اند. هنگامی که کسب وکارها در سایه نااطمینانی بودجه های تبلیغاتی خود را کاهش می دهند، فشار آن مستقیماً به تحریریه منتقل می شود. گزارش روزنامه شرق در فروردین امسال از تعدیل بیش از صد نیروی یکی از رسانه های خصوصی، تعطیلی برخی رسانه ها و پرداخت نشدن حقوق بسیاری از خبرنگاران خبر می داد؛ نشانه ای روشن از اینکه رسانه های داخلی پیش از ورود به نبرد روایت ها، از درون فرسوده شده بودند. پیر بوردیو، جامعه شناس نامدار، هشدار می داد که استقلال روزنامه نگاری تنها با فقدان دستور و سانسور از بالا تضمین نمی شود، بلکه اقتصاد نیز می تواند رسانه را از درون تهی و محدود کند. خبرنگاری که نگران پرداخت اجاره خانه، عقب افتادگی دستمزد یا تعطیلی قریب الوقوع رسانه خود است، حتی بدون دریافت هیچ دستور مستقیمی، بخش بزرگی از استقلال و جسارت حرفه ای خود را از دست می دهد. از این رو، امنیت اقتصادی خبرنگار یک مطالبه پیش پاافتاده صنفی نیست، بلکه شرط بنیادین امنیت روانی و اطلاعاتی یک جامعه است.

در کنار این فشارهای ساختاری و اقتصادی، روزنامه نگاران ایرانی در شبکه های اجتماعی نیز با لایه دیگری از فشار مواجه اند. آنان با انتشار یک گزارش، انتخاب یک تیتر یا حتی خودداری از بازنشر ادعایی تأییدنشده، ممکن است از دو سوی طیف های سیاسی هدف حملات شخصی و سازمان یافته قرار گیرند. از یک سو، ارتش های سازمان یافته سایبری، هر پرسش یا روایت مستقلی را برنمی تابند و آن را نشانه خیانت یا آب به آسیاب دشمن ریختن معرفی می کنند. از سوی دیگر، بخشی از کاربران خشمگین و هیجان زده، هرگونه احتیاط حرفه ای یا مرزبندی با اخبار جعلی را به مثابه مزدوری ویا همدستی با وضع موجود قلمداد می کنند. تداوم این فحاشی ها، برچسب زنی ها و پرونده سازی ها صرفاً یک بداخلاقی مجازی نیست، بلکه ابزاری برای فرسوده کردن روزنامه نگار و تحمیل سکوت بر صداهای مستقل است. در این فضای مسموم، خبرنگار پیش از نوشتن هر کلمه، به جای آنکه فقط بپرسد آیا این خبر دقیق و قابل اتکاست؟ ، ناچار است از خود بپرسد: این بار کدام گروه به من حمله خواهد کرد؟

با وجود تمام این فشارها، اگر قرار است از استعاره خبرنگار به مثابه مدافع کشور استفاده کنیم، باید ماهیت این دفاع را به درستی بشناسیم. خبرنگار اگر سرباز است، سرباز حقیقت است، نه سرباز فرمان بردار نهادهای رسمی. ساختار حرفه او با یک سرباز نظامی تفاوت ماهوی دارد؛ مافوق خبرنگار، یک مقام اداری یا سیاسی نیست که دستوراتش بی چون وچرا اجرا شود. معیار او منافع عمومی، وجدان حرفه ای، استانداردهای راستی آزمایی و پرسشگری است. دفاع از افکار عمومی را نباید با تبلیغات یا تکرار بی چون وچرای بولتن های رسمی اشتباه گرفت. خبرنگار دقیقاً در لحظه ای از امنیت کشورش دفاع می کند که تن به انتشار اخبار نادرست نمی دهد، از منابع مختلف سؤال می پرسد، میان واقعیت و تبلیغات مرز می گذارد و اجازه نمی دهد جای خالی اطلاعات معتبر با شایعه و هراس پر شود. رسانه ای که اشتباهات خود را می پذیرد و تلفات و خسارت ها را مسئولانه توضیح می دهد، در حال تولید سرمایه اجتماعی است؛ سرمایه ای که بخشی ضروری از تاب آوری ملی در روزهای بحران است.

هفدهم مرداد، سالروز شهادت محمود صارمی در مزارشریف، یادآور تلاش کسانی است که کوشیدند در دشوارترین روزها، پلی هرچند شکننده میان جامعه و واقعیت باقی بمانند؛ تعهدی دشوار به ثبت واقعیت در زمانه ای که بسیاری برای پنهان کردن یا مصادره حقیقت تلاش می کنند. اما تجلیل از این فداکاری با پیام های رسمی و اهدای شاخه گل محقق نمی شود. نمی توان در روز بحران از خبرنگار انتظار داشت که دوشادوش مدافعان کشور از حریم افکار عمومی دفاع کند، اما بدیهی ترین حقوقش را نادیده گرفت.

قدردانی واقعی از روزنامه نگار، تضمین امنیت شغلی، دسترسی پایدار و بدون اختلال به اینترنت و پلتفرم های ارتباطی، پرهیز از امنیتی کردن فعالیت حرفه ای خبرنگاران، به رسمیت شناختن استقلال حرفه ای و حمایت در برابر قلدری های سایبری است. این موارد امتیاز ویژه نیستند، بلکه بخش جدایی ناپذیر زیرساخت دفاع از منافع ملی اند. کشوری که می خواهد صدای روایتش در میان انبوه روایت های جنگ گم نشود، باید پیش از هر چیز، حافظ جان، نان و شأن کسانی باشد که این روایت ها را می بینند، می سنجند و ثبت می کنند. کشوری که خبرنگارانش را در روزهای دشوار تنها نمی گذارد، اجازه نمی دهد دیگران به تنهایی روایت و تاریخش را بنویسند.