مهدی زارع، استاد پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله، در گفت وگویی اظهار کرد: زمین لرزه های بامداد 29 تیر در ساعت های 7:13 و 7:18 صبح و در عمق حدود 20 کیلومتری زمین رخ داده اند. این دو رویداد در شرق پهنه رومرکزی زلزله 21 آبان 1396 ازگله قرار دارند و به احتمال زیاد باید آن ها را بخشی از فعالیت مداوم سامانه گسل پی سنگی سرپل ذهاب دانست؛ سامانه ای که از گذشته های دور تاکنون بارها زمین لرزه های مخرب ایجاد کرده است.

زارع افزود: بررسی های تاریخی نشان می دهد شهر باستانی حلوان که برآورد می شود در محدوده سرپل ذهاب امروزی قرار داشته، دست کم دوبار بر اثر زمین لرزه های بزرگ در سال های 958 و 1149 میلادی به طور کامل ویران شده است.

به گفته او، زمین لرزه سال 958 میلادی خسارت گسترده ای به این شهر وارد کرد و زلزله سال 1149 نیز بار دیگر آن را ویران ساخت؛ به گونه ای که پس از آن و هم زمان با تحولات تاریخی منطقه، حلوان دیگر هرگز رونق گذشته خود را به دست نیاورد.

زارع گفت: این زمین لرزه ها بیانگر ادامه تنظیم تنش در گسل پی سنگی ذهاب باشند و احتمال وقوع زمین لرزه هایی با بزرگای بیش از 6 ریشتر در این پهنه همچنان وجود دارد.

او تصریح کرد: وجود زمین لغزش بزرگ در دامنه غربی تاقدیس کوه مله کبود در شمال سرپل ذهاب، به احتمال زیاد با همان زمین لرزه تاریخی سال 958 ارتباط دارد و جالب اینکه در زلزله 7.3 ریشتری سال 1396 نیز همین محدوده بار دیگر دچار زمین لغزش شد. این شباهت ها نشان می دهد زلزله سال 2017 احتمالاً تکرار همان رخداد تاریخی در همین سامانه گسلی بوده است.

این زلزله شناس خاطرنشان کرد: برخلاف بسیاری از زلزله های زاگرس که در پوشش رسوبی رخ می دهند، این منطقه سابقه فعالیت در گسل پی سنگی را دارد. عمق حدود 20 کیلومتری زمین لرزه های امروز، همانند عمق 18 کیلومتری زلزله سال 1396، احتمال ارتباط آن ها با گسل پی سنگی ذهاب را بسیار تقویت می کند.

زارع افزود: پیش از آن زمین لرزه، کاهش محسوسی در لرزه خیزی منطقه مشاهده می شد که بیانگر انباشت تدریجی تنش در امتداد گسل ذهاب بود. اکنون نیز رخدادهای 29 تیر را می توان بخشی از فرآیند آزادسازی همین تنش دانست؛ هرچند هم زمان نشانه هایی از تداوم بارگذاری تنش در بخش های مجاور این سامانه گسلی نیز مشاهده می شود.

بررسی های تاریخی نشان می دهد شهر باستانی حلوان که برآورد می شود در محدوده سرپل ذهاب امروزی قرار داشته، دست کم دوبار بر اثر زمین لرزه های بزرگ در سال های 958 و 1149 میلادی به طور کامل ویران شده است.

وی اظهار کرد: تجربه آن زلزله نشان داد که با وقوع یک زمین لرزه بزرگ، فعالیت لرزه ای منطقه پایان نمی یابد. پس از زلزله 7.3 ریشتری، علاوه بر هزاران پس لرزه، چهار زمین لرزه مستقل با بزرگی بیش از 6 ریشتر نیز طی 13 ماه بعد رخ داد که نشان دهنده پیچیدگی رفتار سامانه گسلی سرپل ذهاب است.

زارع تأکید کرد: حدود هزار سال، یعنی از زمان زلزله های بزرگ 958 و 1149 میلادی تا وقوع زلزله سال 1396، این منطقه زمین لرزه ای با چنین بزرگی را تجربه نکرده بود و همین موضوع اهمیت چرخه های طولانی مدت لرزه ای در این پهنه را نشان می دهد.

او گفت: زلزله سال 2017 تنها موجب آزاد شدن انرژی نشده، بلکه تنش را به گسل های اطراف منتقل کرده است. این پدیده که از آن با عنوان اثر دومینو یاد می شود، یکی از مهم ترین عوامل در ارزیابی خطر زلزله های آینده است. مدل سازی های انجام شده نشان می دهد تغییرات تنش ناشی از رخدادهای سال های 2017 و 2018، گسل های مجاور از جمله گسل خانقین و گسل بدره عماره را نیز تحت تأثیر قرار داده و آن ها را به کانون های بالقوه وقوع زمین لرزه های متوسط تا بزرگ تبدیل کرده است.

این استاد پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی توضیح داد: برخلاف تصور اولیه، زلزله 2017 روی یک گسل ساده و منفرد رخ نداد، بلکه در یک ساختار موسوم به رمپ تخت اتفاق افتاد؛ ساختاری که ترکیبی از یک بخش شیب دار و یک بخش تقریباً افقی است. به گفته او، زمین لرزه های 29 تیر نیز به احتمال زیاد در همین ساختار یا گسل های قائم مرتبط با آن رخ داده اند.

زارع گفت: این زمین لرزه ها که با بزرگای 5 تا 5.5 و در فاصله حدود 80 کیلومتری جنوب کانون زلزله 1396 رخ دادند، نشان دادند سامانه گسلی سرپل ذهاب محدود به مرزهای ایران نیست و همچنان در گستره وسیعی فعال است.

وی اظهار کرد: مجموعه شواهد تاریخی، زمین شناسی و لرزه شناسی نشان می دهد زلزله های سال 1405 بخشی از همان سامانه فعال هستند که زلزله 7.3 ریشتری سال 1396 را ایجاد کرد. به گفته زارع، محتمل ترین سناریو این است که این زمین لرزه ها بیانگر ادامه تنظیم تنش در گسل پی سنگی ذهاب باشند و احتمال وقوع زمین لرزه هایی با بزرگای بیش از 6 ریشتر در این پهنه همچنان وجود دارد؛ موضوعی که ضرورت پایش مستمر منطقه و آمادگی دستگاه های مدیریت بحران را دوچندان می کند.