استفان والت، استاد روابط بین الملل دانشگاه هاروارد

به نقل از نشریه فارن پالیسی، نشست سران ناتو در سال 2026 اکنون به پایان رسیده است، اما برخلاف انتظارها، نقطه عطفی در تاریخ این ائتلاف به شمار نمی رود. نه امیدها به احیای هدف مشترک و تقویت همبستگی فراآتلانتیکی تحقق یافت و نه پیش بینی هایی که از احتمال فروپاشی ناتو یا خروج آمریکا از این ائتلاف سخن می گفتند. آنچه در آنکارا رخ داد، بیش از هر چیز تلاشی هماهنگ برای مدیریت اختلافات، جلوگیری از بروز تنش های علنی و به تعویق انداختن حل مسائل بنیادین بود.

با وجود این، وضعیت کنونی ناتو همچنان با چالش های عمیقی روبه رو است. هنگامی که مهم ترین نگرانی در هر نشست سران، احتمال ایجاد بحران از سوی قدرتمندترین عضو ائتلاف و حتی خروج احتمالی آن باشد، و موفقیت نشست صرفاً به جلوگیری از وقوع چنین سناریویی محدود شود، این وضعیت را نمی توان نشانه ای از انسجام راهبردی یا همگرایی سیاسی میان اعضا دانست.

با این حال، مشکلات ناتو را نمی توان صرفاً به شخصیت یا سیاست های دونالد ترامپ نسبت داد. بخش مهمی از چالش های کنونی این ائتلاف، ریشه ای ساختاری دارد. اتحادهای نظامی در ذات خود هدف نیستند، بلکه ابزاری برای مقابله با تهدیدهای مشترک به شمار می روند. اما محیط امنیتی که ناتو بر پایه آن در سال 1949 شکل گرفت، دیگر وجود ندارد. هرچند روسیه همچنان از دید بسیاری از کشورهای اروپایی یک بازیگر امنیتی مهم محسوب می شود، اما دیگر جایگاه اتحاد جماهیر شوروی به عنوان یک ابرقدرت جهانی را ندارد و بسیاری از تحلیلگران این تصور را که مسکو توان یا قصد سلطه بر سراسر اروپا را داشته باشد، واقع بینانه نمی دانند.

از سوی دیگر، میان اعضای ناتو درباره میزان و ماهیت تهدید روسیه نیز اجماع کاملی وجود ندارد و حتی مشخص نیست دولت ترامپ تا چه اندازه روسیه را تهدیدی مستقیم برای منافع آمریکا ارزیابی می کند. هم زمان، ظهور چین به عنوان رقیب اصلی ایالات متحده، به تدریج اولویت های راهبردی واشنگتن را از اروپا به سوی منطقه آسیا-اقیانوسیه سوق داده است. رشد اقتصادی آسیا و افزایش رقابت قدرت های بزرگ در این منطقه نیز این روند را تقویت کرده است. در نتیجه، هرچند اروپا و ناتو همچنان برای آمریکا اهمیت دارند، اما پیوند راهبردی دو سوی اقیانوس اطلس سال ها پیش از ورود ترامپ به کاخ سفید وارد مرحله ای از فرسایش شده بود.

با توجه به این تحولات، مدت هاست این دیدگاه مطرح شده که ناتو به تقسیم کار تازه ای نیاز دارد؛ به گونه ای که کشورهای اروپایی به تدریج مسئولیت اصلی دفاع از خود را بر عهده بگیرند و ایالات متحده نیز تمرکز راهبردی و منابع بیشتری را به منطقه آسیا اختصاص دهد. در یک سناریوی مطلوب، این تغییر می توانست طی حدود یک دهه، به صورت تدریجی و با همکاری نزدیک میان دو سوی اقیانوس اطلس انجام شود. در چنین چارچوبی، واشنگتن ضمن کمک به تقویت توان دفاعی متحدان اروپایی خود، آنها را برای سازگاری با تحولات فناوری و الزامات جدید میدان های نبرد نیز همراهی می کرد. در این صورت، ناتوی بازتعریف شده همچنان می توانست یک دارایی راهبردی ارزشمند باقی بماند؛ هم از نظر حفظ ثبات اروپا و هم از جهت فراهم کردن زمینه همکاری در بحران هایی که در مناطقی مانند خاورمیانه و آفریقا رخ می دهند، جایی که اقدام مشترک معمولاً کارآمدتر از سیاست های یک جانبه است.

با این حال، بازگشت دونالد ترامپ به کاخ سفید پس از انتخابات سال 2024، این روند را با دشواری های جدی مواجه کرد. سیاست های دولت او در قبال اروپا از سوی بسیاری از ناظران به عنوان رویکردی سخت گیرانه و مبتنی بر فشار بر متحدان سنتی آمریکا توصیف شده است. انتقادهای مکرر ترامپ از اتحادیه اروپا، از جمله ادعای او مبنی بر اینکه این اتحادیه با هدف بهره برداری از ایالات متحده شکل گرفته است، در کنار برخوردهای تند او با رهبران اروپایی، نشانه ای از این رویکرد تلقی می شود. این رفتار حتی شامل برخی رهبرانی نیز شده که پیش تر روابط نزدیکی با دولت ترامپ داشتند.

علاوه بر این، طرح موضوع تصرف گرینلند، تهدید به اعمال تعرفه های گسترده علیه اروپا و رویکرد نسبتاً نرم تر دولت ترامپ در قبال روسیه، در نگاه بسیاری از دولت های اروپایی پرسش هایی درباره میزان پایبندی واشنگتن به امنیت و منافع راهبردی اروپا ایجاد کرده است. در همین چارچوب، سخنرانی جی.دی. ونس، معاون رییس جمهور آمریکا، در کنفرانس امنیتی مونیخ در سال 2025 و نیز مواضع مشابه مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، بازتابی از همین رویکرد ارزیابی شده اند.

با این حال، برای رعایت انصاف باید پذیرفت که انتقاد دونالد ترامپ و رؤسای جمهور پیش از او از پایین بودن سطح هزینه های دفاعی کشورهای اروپایی، بی اساس نبود. بسیاری از تحلیلگران نیز معتقدند که فشارهای کم سابقه دولت ترامپ، هرچند با روشی تند و پرتنش، به پایان دادن به سال ها تعلل و رضایت از وضع موجود در اروپا کمک کرد. در نتیجه، کشورهای اروپایی اکنون گسترده ترین برنامه تقویت توان دفاعی خود از زمان پایان جنگ جهانی دوم را آغاز کرده اند. با این حال، هم زمانی این روند با تشدید اختلافات تجاری میان آمریکا و اروپا و نیز درگیری نظامی واشنگتن با ایران، شرایط را برای اجرای موفق این برنامه ها دشوارتر کرده است. این تحولات، علاوه بر افزایش هزینه ها برای اقتصاد آمریکا، فشار مضاعفی نیز بر اقتصادهای اروپایی وارد کرده؛ اقتصادهایی که هم زمان درصدد هستند وابستگی خود به نقش امنیتی ایالات متحده را کاهش دهند.

دونالد ترامپ همچنین بارها استدلال کرده است که آمریکا سهم نامتناسبی از حمایت نظامی و مالی از اوکراین را بر عهده گرفته است. با این حال، در سال های اخیر اتحادیه اروپا و کشورهای اروپایی نیز میزان کمک های خود به اوکراین را به طور قابل توجهی افزایش داده اند. از سوی دیگر، انتقاد دولت ترامپ از مشارکت محدود متحدان اروپایی در بحران خلیج فارس نیز با این پرسش روبه روست که آیا پس از آغاز یک درگیری نظامی بدون هماهنگی گسترده با متحدان، اساساً انتظار مشارکت گسترده آنان واقع بینانه بوده است؟ همچنین این پرسش مطرح می شود که چرا کشورهای اروپایی باید ناوگان های دریایی خود را برای بازگشایی تنگه هرمز در معرض خطر قرار می دادند، در حالی که خود نیروی دریایی آمریکا نیز در تحقق کامل این هدف با چالش روبه رو شده بود.

در نتیجه، ناتو امروز وارد مرحله ای تازه شده است. بسیاری از رهبران اروپایی به این جمع بندی رسیده اند که دیگر نمی توانند همانند گذشته بر تعهد امنیتی ایالات متحده تکیه کنند و ناگزیر باید سهم بیشتری از مسئولیت دفاعی خود را بر عهده بگیرند. حتی اگر در آینده دولتی در واشنگتن روی کار آید که رویکردی مثبت تر نسبت به اتحاد فراآتلانتیکی داشته باشد، عوامل ساختاری که در سال های اخیر موجب فاصله گرفتن دو سوی اقیانوس اطلس شده اند، همچنان پابرجا خواهند ماند. از همین رو، هرچند اختلافات داخلی اروپا و دشواری های هماهنگی میان کشورهای عضو ممکن است این روند را کند نماید، اما بعید به نظر می رسد حرکت اروپا به سمت افزایش استقلال دفاعی و کاهش وابستگی به ایالات متحده متوقف شود.

دوم آنکه نشست آنکارا نشان داد بسیاری از رهبران اروپایی بیش از گذشته به این جمع بندی رسیده اند که نباید اظهارات دونالد ترامپ را همواره به صورت تحت اللفظی یا به عنوان سیاستی قطعی تفسیر کرد. از نگاه آنان، رییس جمهور آمریکا در بسیاری از موارد برای جلب توجه رسانه ها از ادبیات تند و اظهارات غیرمتعارف استفاده می کند؛ از جمله تهدیدهایی مانند قطع روابط تجاری با اسپانیا که در عمل چندان جدی تلقی نشد. بر این اساس، بسیاری از دولت های اروپایی ترجیح داده اند ضمن پرهیز از تقابل مستقیم با ترامپ، روند کاهش وابستگی خود به ایالات متحده را ادامه دهند.

در همین چارچوب، برخی تحلیلگران نیز معتقدند متحدان آمریکا بیش از گذشته تلاش می کنند میان لحن و رفتار سیاسی ترامپ با سیاست های بلندمدت ایالات متحده تمایز قائل شوند. برای نمونه، پل کروگمن وضعیت کنونی را به رابطه با یکی از بستگان سالخورده و ثروتمندی تشبیه کرده که اطرافیان برای حفظ روابط، رفتارهای غیرمنتظره او را تحمل می کنند. همچنین ناتالی توچی، استاد دانشکده مطالعات بین المللی پیشرفته اروپا وابسته به دانشگاه جانز هاپکینز، در گفت وگو با نیویورک تایمز گفته است که توهین ها و تهدیدهای توخالی ترامپ دیگر اثر گذشته را ندارند. در عمل نیز به نظر می رسد رهبران اروپایی در نشست آنکارا تلاش کردند با حفظ ظواهر دیپلماتیک، از ورود به تنش های لفظی پرهیز کنند و در عین حال مسیر راهبردی خود را دنبال کنند.

در شرایط کنونی، اولویت اصلی اروپا تقویت توان دفاعی خود، حفظ دسترسی به تجهیزات و فناوری های نظامی آمریکا و خرید زمان برای کاهش وابستگی امنیتی به واشنگتن است. هم زمان، کشورهای اروپایی تلاش می کنند از کاهش کامل حمایت آمریکا از اوکراین جلوگیری کنند تا کی یف بتواند در موقعیت مناسب تری وارد هرگونه روند سیاسی برای پایان دادن به جنگ شود. در همین چارچوب، اعلام آمادگی دولت ترامپ برای صدور مجوز تولید موشک های سامانه پدافند هوایی پاتریوت در اوکراین از سوی بسیاری از ناظران به عنوان نشانه ای از رویکردی مساعدتر نسبت به گذشته ارزیابی شد، هرچند تحقق عملی این برنامه به سال ها زمان نیاز خواهد داشت.

در عین حال، پرسش هایی نیز درباره میزان اعتبار تضمین های امنیتی آمریکا، به ویژه در حوزه بازدارندگی هسته ای، مطرح شده است. با وجود این تردیدها، حفظ روابط نزدیک میان اروپا و آمریکا همچنان می تواند نقش بازدارنده مهمی ایفا کند. حتی اگر احتمال استفاده از سلاح هسته ای بسیار اندک باشد، صرف وجود این احتمال می تواند در محاسبات راهبردی بازیگران رقیب اثرگذار باشد و از تشدید تنش ها جلوگیری کند. در مجموع، مهم ترین دستاورد نشست آنکارا را می توان برگزاری آن بدون بروز بحران یا شکاف آشکار میان اعضای ناتو دانست. با این حال، جلوگیری از بروز اختلافات علنی را نباید با انسجام راهبردی یا سلامت کامل این ائتلاف یکسان دانست؛ زیرا بسیاری از چالش های بنیادی ناتو همچنان پابرجا هستند.

منبع: فرارو