پس از سقوط حکومت صدام حسین در حمله ایالات متحده به عراق در سال 2003، این کشور شش چهره را به عنوان نخست وزیر به خود دیده است. این شش مرد عراقی، حتی پیش از آنکه پای خود را به منطقه سبز بغداد بگذارند، ناچار بوده اند دنبال راهی برای توازن روابط خود با تهران و واشنگتن باشند.

به گزارش شرق، این رخداد ریشه در نقش ایالات متحده آمریکا در معماری نظام سیاسی جدید عراق و همسایگی و روابط بسیار نزدیک تهران و بغداد داشته است. نخست وزیران عراق از سال 2004 تا 2026، همواره در کانون این توفان ژئوپلیتیک قرار داشته و بقای سیاسی شان را دشوار ارزیابی می کرده اند. توازن قدرت در عراق طی این سال ها گاه به سمت واشینگتن و گاه به سمت تهران سنگینی کرده است.

ایاد علاوی، جراح مغز و اعصاب و سیاست مدار شیعه سکولار، به عنوان نخست وزیر دولت انتقالی، اولین رهبر عراق پساصدام بود. او پیش از آنکه در قدرت قرار بگیرد، چهره ای نزدیک به ایالات متحده محسوب می شد و از مخالفان سرسخت صدام حسین بود. طرفداران علاوی معتقدند او سیاست مداری بود که تلاش داشت ساختار عراق را به شکلی تنظیم کند که از سیاست های غیرفرقه ای فاصله بگیرد. ایاد علاوی هرچند از چهره های نزدیک به واشینگتن به حساب می آمد، اما مخالف جنگ علیه ایران (امری که جورج بوش پسر آن را به شدت تبلیغ می کرد) و تحریم بود. علاوی اساسا به دنبال تقویت هویت عربی عراق بود و تلاش داشت تا ارتباط بغداد را به جای تهران با کشورهای عربی حفظ و تقویت کند. با این حال، به دلیل موقعیت ضعیف دولت انتقالی، هرگز وارد بازی های جدی سیاسی نشد. آنچه در مورد او باید بدانیم، این است که علاوی متحد استراتژیک ایالات متحده بود. دولت او به طور کامل به حضور نظامی و حمایت های لجستیکی و مالی آمریکا برای سرکوب شورش های اولیه وابسته بود. در یک سال حضور علاوی در قدرت، او نتوانست میان ارتباط با تهران و واشینگتن توازن ایجاد کند و کفه ارتباط به سمت ایالات متحده سنگینی می کرد.

ابراهیم جعفری، رهبر حزب دعوت اسلامی (حزب الدعوه)، سیاست مداری محافظه کار بود. او در دوره ای به قدرت رسید که خشونت های فرقه ای در عراق پس از بمب گذاری در شهرهای مقدس این کشور به اوج خود رسیده بود. جعفری سال های زیادی از دوران تبعید خود را در ایران گذرانده بود و همین موضوع به تقویت روابط تهران و بغداد انجامید. اتفاقی که پیش از آن برای دهه ها سابقه نداشت. رویکرد جعفری به ایران، رویکردی برادرانه و مبتنی بر همبستگی مذهبی بود. برخلاف ایاد علاوی، روابط جعفری با آمریکا سرد و پر از سوءتفاهم بود. واشینگتن او را به ناتوانی در کنترل خشونت های فرقه ای و عدم تمایل به جلب رضایت اهل سنت متهم می کرد. کار به جایی رسید که جورج بوش پسر، رییس جمهور وقت ایالات متحده، عملا ناخشنودی خود را از عملکرد جعفری اظهار می کرد.

نوری المالکی، قدرتمندترین و در عین حال جنجالی ترین نخست وزیر عراق پسا 2003 است. او با شخصیتی اقتدارگرا و امنیت محور، دو دوره نخست وزیری عراق را بر عهده داشت و تبدیل به یکی از قدرتمندترین مردان کشور شد. رابطه المالکی با ایران دینامیک پیچیده ای داشت. در دوره اول، او برای نشان دادن استقلال خود، از تهران فاصله گرفت و گروه های شیعه ای که خود را به ایران نزدیک احساس می کردند، در بصره سرکوب کرد. در دور دوم نخست وزیری، عراقی ها با یک نوری المالکی جدید روبه رو شدند. پس از خروج نیروهای آمریکایی در سال 2011، المالکی به تهران نزدیک و به یکی از متحدان اصلی ایران در منطقه، به ویژه در بحران سوریه، تبدیل شد. المالکی توافق نامه امنیتی مهم سال 2008 (SOFA) را با دولت بوش امضا کرد که چارچوب خروج نیروها را نشان می داد. با این حال، با آغاز ریاست جمهوری اوباما و اصرار المالکی بر عدم اعطای مصونیت قضایی به سربازان آمریکایی، روابط دو کشور رو به سردی گذاشت. پس از خروج آمریکا در سال 2011، المالکی به مرور از واشینگتن فاصله گرفت. المالکی در دوره اول خود تلاش کرد تا توازنی در رابطه با تهران و واشینگتن ایجاد کند. او از حمایت هوایی و تسلیحاتی آمریکا بهره می برد و هم زمان اعتماد تهران را داشت. اما در دوره دوم نوری المالکی بیش از گذشته به ایران نزدیک شد و دشمنی گروه های سنی و نزدیک به آمریکا را برانگیخت. تا جایی که برخی غفلت او از نارضایتی میان شهروندان سنی مذهب را عامل ظهور و نفوذ داعش در عراق می دانند.

حیدر العبادی، تکنوکرات، عضو میانه رو حزب الدعوه و فارغ التحصیل بریتانیا بود. او در شرایطی کشور را تحویل گرفت که یک سوم خاک عراق در اشغال داعش و ارتش فروپاشیده بود. العبادی شخصیتی آرام، مصالحه جو و متمرکز بر اصلاحات ساختاری داشت. برخی انتظار داشتند تا العبادی همان مهره گمشده در سیاست عراق باشد که بتواند این کشور را از سوءتفاهم، بی عدالتی و آشوب نجات دهد. حیدر العبادی از کمک های ایران در مبارزه با داعش استقبال کرد. او رسما امضای خود را پای قانون الحاق حشدالشعبی (بسیج مردمی) به نیروهای مسلح عراق گذاشت. جالب اینکه حیدر العبادی رابطه فوق العاده نزدیکی با دولت باراک اوباما برقرار کرد و در دوران دونالد ترامپ هم با کاخ سفید از در دوستی درآمد. او ائتلاف بین المللی به رهبری آمریکا را دوباره به عراق بازگرداند و از پشتیبانی هوایی، اطلاعاتی و آموزشی آنها استفاده کرد. العبادی موفق ترین نخست وزیر عراق در برقراری توازن بود.

عادل عبدالمهدی، سیاست مدار باسابقه، اقتصاددان و مائوییست سابق، به عنوان گزینه توافقی میان دو ائتلاف بزرگ شیعه به قدرت رسید. او تکنوکراتی باتجربه اما بدون پایگاه حزبی قوی بود که در بدترین زمان ممکن (دوران ریاست جمهوری ترامپ و سیاست فشار حداکثری علیه ایران) قدرت را به دست گرفت. عبدالمهدی به طور سنتی روابط بسیار نزدیکی با تهران داشت. در دوران او، نفوذ اقتصادی و سیاسی ایران در عراق به اوج خود رسید و کانال های دورزدن تحریم های آمریکا از طریق عراق فعال تر شد و بارها به تهران سفر کرد. برخلاف ایران، رابطه عادل عبدالمهدی با واشینگتن به شدت تنش آلود بود. کاخ سفید او را به چشم متحد تهران می دید. ترور و شهادت سردار قاسم سلیمانی و ابومهدی المهندس در فرودگاه بغداد توسط آمریکا در ژانویه 2020، دولت او را در موقعیت غیرقابل دفاعی قرار داد و اعتراضات خونین اکتبر 2019 (انتفاضه تشرین) و فشار افکار عمومی در نهایت او را مجبور به استعفا کرد.

مصطفی الکاظمی، روزنامه نگار سابق و رییس دستگاه اطلاعاتی عراق، به عنوان چهره ای مستقل و غیرحزبی روی کار آمد. او مأموریت داشت بحران اعتراضات خیابانی را آرام کرده و انتخابات زودهنگام برگزار کند. الکاظمی شیک پوش، لیبرال و به شدت متمایل به ادغام عراق در جهان عرب و غرب بود. با وجود اینکه او ظاهر را رعایت می کرد، روابط الکاظمی با ایران سرد و توأم با سوءظن متقابل بود. الکاظمی محبوب قلب مقامات آمریکایی در واشینگتن بود. او چندین بار به کاخ سفید سفر کرد و با جو بایدن توافق نامه استراتژیک جدیدی امضا کرد که براساس آن، مأموریت نیروهای رزمی آمریکا در عراق پایان یافت و به مأموریت مستشاری و آموزشی تبدیل شد. الکاظمی آشکارا کفه ترازو را به سمت غرب و جهان عرب (مصر و اردن در قالب پروژه شام جدید) سنگین کرد. او تلاش کرد استقلال بغداد از تهران را نشان دهد، اما به دلیل نداشتن بلوک پارلمانی و ارتش وفادار شخصی، همواره تحت فشار شدید قرار داشت.

محمد شیاع السودانی، سیاست مداری برخاسته از بوروکراسی داخلی عراق بود و توسط چارچوب هماهنگی شیعی به قدرت رسید. السودانی تکنوکرات و متمرکز بر خدمات عمومی، زیرساخت ها و مبارزه با فساد بود که البته نتوانست موفقیت چندانی به دست آورد. تجربه بیش از دو دهه حکمرانی در عراق پسا 2003 نشان می دهد که موفقیت و طول عمر سیاسی هر نخست وزیری در بغداد، رابطه مستقیمی با فرمول توازن او میان ایران و آمریکا دارد. او روابط خود را با تهران گرم نگه داشت و با ایالات متحده نیز ارتباطی نزدیک داشت و تلاش کرد کفه ترازو را متعادل نگه دارد.

علی الزیدی جوان، ناشناخته و چهره ای اقتصادی شناخته می شود. برخی از او به عنوان ترامپ خاورمیانه یاد کرده اند که علیه نظم پیشین ایستاده و درصدد است تا سیاست در عراق را بازتنظیم کند. این رخدادها به اعتقاد بسیاری از کارشناسان با توجه به شرایط عراق ساده نخواهند بود. الزیدی خود را وابسته به گروه های سیاسی یا همسایگان نمی داند و در عوض ارادت خود را به دونالد ترامپ نشان داده است. با همه اینها در معادلات روی زمین، مشخص نیست الزیدی تا چه اندازه بتواند عراق را به سمت نزدیکی به غرب ببرد. به نظر می رسد الگوی احمد الشرع در سوریه و استقبال از او در ایالات متحده به مذاق الزیدی هم خوش آمده باشد.