به نقل از فرادید، برخی از ارزشمندترین گنجینه های تاریخی جهان نه در اعماق زمین، بلکه درست پشت دیوارهایی پنهان مانده اند که هزاران نفر سال ها از کنارشان عبور کرده اند، بی آنکه بدانند چه راز بزرگی در پشت آن ها نهفته است. اکنون، پس از نزدیک به 90 سال، مجموعه ای از تاج ها و نشان های تدفینی خاندان سلطنتی لهستان و لیتوانی که در آغاز جنگ جهانی دوم مخفی شده بود، بار دیگر در برابر دید عموم قرار گرفته است.

این گنجینه که شامل تاج های سلطنتی، عصا، گوی سلطنتی، انگشترها، زنجیرهای طلا و مدالیونی بی همتا است، دهه ها در حفره ای مهروموم شده زیر کلیسای جامع ویلنیوس پنهان بود؛ گنجینه ای که حتی کارکنان موزه و بازدیدکنندگان، سال ها تنها چند متر با آن فاصله داشتند، اما هیچ کس از وجودش خبر نداشت.

ماجرای این گنجینه نه با جنگ، بلکه با سیلاب آغاز شد. در سال 1931، وقوع سیل به کلیسای جامع ویلنیوس آسیب رساند و عملیات مرمت اضطراری در زیر ساختمان آغاز شد. در جریان این کار، کارگران به آرامگاه های سلطنتی برخوردند که بقایای الکساندر یاگیلون، پادشاه لهستان و دوک بزرگ لیتوانی، الیزابت اتریش و باربارا رادزیویل، ملکه لهستان، در آن ها قرار داشت.

در کنار بقایای این فرمانروایان، سه تاج تدفینی، نشان های سلطنتی و مجموعه ای از جواهرات شخصی متعلق به قرن شانزدهم نیز کشف شد.

نکته مهم این بود که این تاج ها، تاج های رسمی تاج گذاری نبودند؛ بلکه تنها برای مراسم تدفین این فرمانروایان ساخته شده بودند. برخلاف تاج های سلطنتی که نسل به نسل میان پادشاهان منتقل می شدند، تاج های تدفینی معمولاً تنها یک بار استفاده می شدند و اغلب در طول زمان بر اثر فرسایش، غارت یا ذوب شدن فلزات گران بهایشان از بین می رفتند. به همین دلیل، باقی ماندن چنین مجموعه ای تا امروز اتفاقی بسیار نادر محسوب می شود.

این آثار چند سال مورد مطالعه قرار گرفتند و حتی برای مدتی به نمایش درآمدند، اما با نزدیک شدن جنگ جهانی دوم در سال 1939، مسئولان کلیسا تصمیم گرفتند ارزشمندترین اشیای خزانه را برای محافظت از خطر غارت و تخریب پنهان کنند.

نشان های سلطنتی درون جعبه ای آهنی قرار گرفتند، در روزنامه پیچیده شدند و داخل فضای مخفی زیر کلیسا مهروموم شدند. قرار بود پس از پایان جنگ دوباره بیرون آورده شوند، اما اشغال های پیاپی، تغییر حکومت ها و آشفتگی های سیاسی باعث شد محل دقیق مخفیگاه به فراموشی سپرده شود.

در سال 1985، هنگام نصب تجهیزات تهویه، بخشی دیگر از خزانه کلیسا به طور اتفاقی پیدا شد، اما تاج ها و نشان های تدفینی در آنجا نبودند. از آن زمان، دهه ها جست وجو، گمانه زنی و شایعات درباره سرنوشت این آثار ادامه داشت و برخی تصور می کردند آن ها به سرقت رفته یا نابود شده اند. حتی پس از استقلال دوباره لیتوانی نیز تلاش های متعدد برای یافتن این گنجینه بی نتیجه ماند.

سرانجام در سال 2024، گروهی از متخصصان با مقایسه نقشه های تاریخی، اسناد میان دوجنگ و روایت یکی از شاهدان عملیات مخفی سازی، محل احتمالی گنجینه را شناسایی کردند.

آن ها با استفاده از یک دوربین آندوسکوپی، فضاهای خالی زیر کلیسا را بررسی کردند تا اینکه پشت فضای مسدودشده کنار پلکانی قدیمی، حفره ای پنهان را یافتند. این مخفیگاه سرانجام در 16 دسامبر 2024 گشوده شد.

درون آن، تاج تدفینی الکساندر یاگیلون و مجموعه ای از آثار مربوط به الیزابت اتریش شامل تاج، زنجیر، انگشتر، لوح تابوت و مدالیون او قرار داشت.

همچنین وسایل متعلق به باربارا رادزیویل شامل تاج، عصای سلطنتی، گوی سلطنتی، سه انگشتر، زنجیر و دو لوح تابوت کشف شد. افزون بر این، شش لوح نقره ای از نمازخانه سنت کازیمیر، نشان های اسقفی، گوشواره ها، صلیب های کوچک و هدایای نذری نیز در همان محل پیدا شدند.

این آثار بیش از هشت دهه در محیطی مرطوب و مملو از فعالیت میکروبی باقی مانده بودند. زنگ زدگی جعبه آهنی و پوسیدگی روزنامه هایی که اشیا در آن ها پیچیده شده بودند، باعث ایجاد خوردگی، تغییر رنگ، ترک و تغییر شکل بسیاری از قطعات شده بود.

هرچند اشیای ساخته شده از فلزات گران بها مقاومت بیشتری نشان دادند، اما همه آن ها پیش از انتقال به نمایشگاه، به ماه ها مرمت و تثبیت نیاز داشتند.

این مجموعه علاوه بر تاج ها، مهارت چشمگیر زرگران دوره رنسانس را نیز نشان می دهد. چهار انگشتر طلایی متعلق به ملکه ها با الماس، زمرد و سنگ هایی تزیین شده اند که به گونه ای ساخته شده اند تا شبیه یاقوت های بسیار گران قیمت به نظر برسند.

استادکاران آن دوران گاهی سنگ های گارنت را از داخل خالی می کردند تا رنگ آن ها عمیق تر دیده شود یا بلورهای شفاف را با لایه ای قرمز ترکیب می کردند تا جلوه ای شبیه سنگ های قیمتی بزرگ تر ایجاد کنند.

یکی از ارزشمندترین اشیای این مجموعه، مدالیون الیزابت اتریش است که از یک سکه طلای 10 دوکاتی ضرب شده در سال 1533 ساخته شده و تصویر زیگیسموند اول پیر و زیگیسموند دوم آگوستوس را بر خود دارد. برگزارکنندگان نمایشگاه می گویند تاکنون نمونه مشابه دیگری از این مدالیون در جهان شناخته نشده است.

راز تاج های گمشده کلیسای جامع ویلنیوس نزدیک به یک قرن ذهن پژوهشگران را به خود مشغول کرده بود، اما پاسخ این معما بسیار ساده تر از آن چیزی بود که تصور می شد؛ گنجینه هرگز از کلیسا خارج نشده بود و تمام این سال ها درست پشت دیواری، در کنار راهرویی که روزانه افراد بسیاری از آن عبور می کردند، در سکوت انتظار می کشید.