خاورمیانه بار دیگر در یک قدمی تقابلی همه جانبه قرار گرفته است. طی 48 ساعت گذشته، خلیج فارس شاهد بی سابقه ترین تبادل آتش میان تهران و واشنگتن بعد از تفاهم نامه موقت بوده است. با اعلام بسته شدن تنگه هرمز به روی ناوگان تجاری توسط ایران و اظهارات دونالد ترامپ مبنی بر پایان یافتن قطعی آتش بس، زنگ خطر گسترش جنگ در پایتخت های جهانی به صدا درآمده است.

به گزارش فرارو، در میانه این طوفان نظامی و در شرایطی که صدای آژیرهای خطر در کشورهای منطقه شنیده می شود، این پرسش بنیادین افکار عمومی را به خود مشغول کرده است: آیا دو کشور از نقطه بی بازگشت عبور کرده اند و در مسیر یک جنگ تمام عیار و طولانی مدت قرار دارند؟

علی بیگدلی، تحلیلگر سیاست خارجی و استاد روابط بین الملل، در گفتگو با فرارو، با نگاهی به ریشه های این بحران، ارزیابی متفاوتی از شرایط پرالتهاب کنونی ارائه می دهد. او اگرچه به تشدید بی سابقه تنش ها و خطرات اشتباه محاسباتی در این روزها اذعان دارد، اما معتقد است حتی در دل این درگیری های سخت، منطق هزینه فایده در نهایت دو طرف را، دیر یا زود، وادار به توقف ماشین جنگی و بازگشت به میز دیپلماسی خواهد کرد.

علی بیگدلی با اشاره به این که اختلافات ایران و آمریکا حاصل یک یا دو سال اخیر نیست، به فرارو گفت: نزدیک به 47 سال است که دو کشور درگیر مجموعه ای از اختلافات عمیق سیاسی، امنیتی و ژئوپلیتیکی هستند. طبیعی است که حل چنین اختلافاتی نیز در مدت کوتاهی امکان پذیر نباشد و به زمان، اعتمادسازی و تغییر نگاه در هر دو طرف نیاز داشته باشد.

وی افزود: بخشی از این اختلافات به موقعیت ژئوپلیتیکی ایران در منطقه بازمی گردد و بخش دیگر نیز به رویکرد ضدامپریالیستی جمهوری اسلامی از نخستین روزهای پس از انقلاب مربوط می شود. به همین دلیل نباید انتظار داشت چند دور مذاکره یا حتی یک توافق سیاسی، بتواند همه این اختلافات ریشه دار را برطرف کند. هرگونه کاهش تنش، فرآیندی تدریجی و زمان بر خواهد بود.

وی ادامه داد: پس از مراسم هایی که در روزهای اخیر برگزار شد، طبیعی است که احساسات عمومی جامعه تقویت شود و بخشی از افکار عمومی بیش از گذشته بر ضرورت انتقام تأکید داشته باشند. این واکنش ها در فضای پس از بحران و در شرایطی که جامعه هنوز تحت تأثیر حوادث اخیر قرار دارد، کاملاً قابل پیش بینی است.

این استاد روابط بین الملل با اشاره به تندروی های داخلی تصریح کرد: برخی جریان های سیاسی داخلی تلاش می کنند از فضای موجود به نفع خود بهره برداری کنند. جبهه پایداری و دیگر جریان های تندرو علاقه مند هستند هرگونه تصمیم برای آغاز مذاکرات یا کاهش تنش با دشواری روبه رو شود، زیرا تداوم بحران می تواند برای آنها دستاورد سیاسی ایجاد کند. این در حالی است که منافع ملی اقتضا می کند تصمیم گیری ها بر اساس واقعیت های منطقه ای و بین المللی انجام شود، نه فضای احساسی یا رقابت های جناحی.

وی افزود: ما پیش از این نیز از سوی آمریکا آسیب های سنگینی متحمل شده ایم؛ از ترور شهید سلیمانی گرفته تا حملات علیه فرماندهان نظامی. طبیعی است که این حوادث در حافظه تاریخی جامعه ایران باقی بماند.

بیگدلی در ادامه هشدار داد: اما در کنار این مسئله، باید به شکاف هایی که در داخل جامعه ایجاد شده نیز توجه ویژه داشته باشیم. هر اندازه این شکاف ها عمیق تر شود، امکان و ضریب نفوذ اعمال فشار خارجی نیز بیشتر خواهد شد.

این تحلیلگر حوزه سیاست خارجی با اشاره به راهبرد آمریکا در قبال ایران گفت: فشار بر جمهوری اسلامی فقط جنبه نظامی ندارد. یکی از مهم ترین برنامه های آن ها، تشدید فشار اقتصادی، افزایش تورم، کاهش قدرت خرید و ایجاد نارضایتی اجتماعی است. هدف اصلی از این سیاست، تضعیف انسجام داخلی و افزایش فاصله میان مردم و حاکمیت است.

وی تاکید کرد: بنابراین اگر بتوانیم وحدت داخلی را حفظ کنیم، بخش مهمی از این راهبرد نیز بی اثر خواهد شد. آمریکا و اسراییل به خوبی می دانند که شکاف اجتماعی و مشکلات اقتصادی، می تواند بیش از هر اقدام نظامی بر آینده کشور اثر بگذارد. از همین رو، حفظ همبستگی داخلی در شرایط فعلی اهمیت ویژه ای دارد.

بیگدلی درباره احتمال آغاز جنگی تازه میان ایران و آمریکا توضیح داد: اگرچه امروز تحرکات نظامی در منطقه، به ویژه در خلیج فارس، افزایش یافته و ادبیات تهدید نیز از سوی دو طرف ادامه دارد، اما تصور نمی کنم هیچ یک از طرفین به دنبال آغاز یک جنگ تمام عیار باشند.

وی افزود: آمریکا به خوبی می داند که هرگونه درگیری مستقیم با ایران، علاوه بر هزینه های نظامی، پیامدهای سنگین اقتصادی و انرژی برای جهان و حتی خود ایالات متحده به همراه خواهد داشت. از سوی دیگر، ایران نیز به خوبی از هزینه های یک جنگ گسترده آگاه است و تلاش خواهد کرد از گسترش دامنه درگیری جلوگیری کند.

وی همچنین یادآور شد: فضای داخلی آمریکا نیز پس از درگیری های اخیر، آمادگی پذیرش یک جنگ تازه را ندارد. افکار عمومی این کشور از جنگ های طولانی و پرهزینه خاورمیانه خسته شده و دولت واشنگتن نیز نمی تواند این واقعیت را نادیده بگیرد.

بیگدلی در پایان خاطرنشان کرد: رفتارهای اخیر واشنگتن نشان می دهد آمریکا همزمان دو مسیر فشار و دیپلماسی را دنبال می کند. از یک سو بر افزایش فشارها تأکید می شود و از سوی دیگر، مسیرهای غیرمستقیم مذاکره همچنان باز مانده است. این موضوع نشان می دهد هیچ یک از طرفین هنوز تصمیم نگرفته اند مسیر گفت وگو را به طور کامل مسدود کنند.

وی نتیجه گیری کرد: تجربه چهار دهه گذشته ثابت کرده است که اختلافات ایران و آمریکا با جنگ حل نمی شود. نه ایران از طریق رویارویی نظامی می تواند آمریکا را از معادلات منطقه حذف کند و نه آمریکا قادر است با فشار نظامی، جمهوری اسلامی را وادار به پذیرش خواسته های خود کند. به همین دلیل، حتی اگر مذاکرات با فراز و نشیب همراه باشد، در نهایت تنها راه جلوگیری از یک بحران بزرگ و پرهزینه، بازگشت به میز دیپلماسی خواهد بود.

منبع: فرارو